Category Archives: kritika

Youth’s Idealism, Realism and Cultural Change

by rhod v. nuncio

Rhetoric: Idealism vs. Realism

It is important to discuss the cultural implications of youth’s idealism. There is a compelling urge to delineate facts from fiction, practice from theory as regards understanding the idealism of the youth.

It can be said that youth’s idealism is the antithesis of cultural degradation and social pathologies. This can be said in a positive note; however, the point here is that idealism can also lead us to escapism or a quixotic quest in futility. Still to make it easier to understand, idealism is the contrast of realism.

Realism is the contemporaneity of conditions. It is the equivalence of truth as it happens “today”, “now”, “in the present”. Thus, locating this realism in our culture and society, we may have to qualify first our assessments and the tools we use to assess things. Here are some. First, the assessment is that social or cultural realism in one extreme can give us the ensuing problems that we face today. When we talk about real condition, it is equivalent in saying “what’s the problem?” It is as if real events do not involve a sense of harmony, peace, order and, yes, happiness. Realism shows us the landscape of the dark side of humanity. We are confronted by daily doses of workloads, unfinished business, and insurmountable problems. Such assessment can be seen in the literary works of F. Sionil Jose, the author of The Pretenders, that capture the existential burden of one person to live and suffer, to witness and die (or shall we say commit suicide) amidst the absurdity of “real life”. This is a sample of literary assessment along with other great works of Jose Rizal, Amado Hernandez, Edgardo Reyes, Lualhati Bautista, Fanny A. Garcia, and many others. They are social realist writers who use their imagination and creativity through their pen and paper as tools for unveiling the truth of the moment, the truth in all our social concerns. Their idealism can be found in their self-realization, in the way they transgress the boundaries of facts and fiction to capture a piece of the reality out there. Henceforth, the longing to change society is crystallized in a realist point of view layered in their idealistic quest through their imaginative writings.

Realism can also be found in the news—the gory police stories, corrupt politicians, wicked and greedy people in the cities and elsewhere. News means bad news. Other assessments may include social scientific research, cultural immersions or in-depth ethnographic work, policy research, and many others. The point here is that such assessments are academically or institutionally based. In the opposite direction, the rationale or the strongest motivation, I would say, of idealism is to change something. But what is change?



Arguments on Culture

Culture is neither good nor bad. Anthropologists would say that every culture is relative. But what does “every culture” mean? For Raymond Williams, culture is the most problematic term in contemporary cultural studies. It denotes a universal characteristic that we possess as a people: it shapes us and molds us. It influences us and decides for ourselves what is good or bad, what is with taste or without taste, high and low, real and inauthentic. Culture is the measure of all things human but it is not the criterion to decide whether a person or group of people is good or bad. It precedes us (a priori) and, at the same time, comes after us (a posteriori). Meaning to say, culture is the cause and effect of humanity.  Culture is something that we cannot shrug off and forget: it lives in us, in our skin, deep-bone, in our soul, our mind, our totality as a being. Culture is present all the time as we speak, think, live and die. To be specific, culture is “the totality of learned, socially transmitted customs, knowledge, material objects, and behavior. It includes the ideas, values, customs, and artifacts of groups of people” (Schaefer 2005: 50).  Nevertheless, this textbook definition of culture lacks something. Though very specific, the definition fails to explain why culture is pervasive and why we can’t escape it. Culture is prevalent because it is lived knowledge (not just knowledge)—something stored up, retrieved, opened, disseminated, and patronized. Culture is a lived understanding of ourselves and of others in time and space, something we absorb and adhere to. Imagine yourselves living inside a box all throughout your life. We can jump out from that box but a bigger and wider box awaits us – a labyrinth of boxes. No one lives out of culture. Aside from these characteristics, there is also politics, or power, to ensure all these. Cultures do also compete as perceived, imposed, and maintained by people of power and people in power. Filipino culture as they say is the amalgamation of different competing cultures—survival cultures drawn out from a long stretch of colonial history: Spanish, American, Japanese occupations, not to mention the cultural influences of Chinese and Arabs as a form of “quiet assimilation” from pre-Hispanic times up to the present.  Today, American cultural imperialism is evident, well, in our use of the English language, the educational system, mass media, form of government, bureaucracy, trade and commerce and many others. American cultural hegemony reigns in the center, mostly in the cities where modernity or modernization creeps in to replace the old ways, the old culture. The old dominant culture or the Spanish legacy can be found everywhere but it recedes in our memory, in the periphery. It has become secondary to American cultural hegemony. Yet because it lies in the periphery, rural or folk culture integrates Spanish influences more than the American’s. Now folk culture, the quintessential Filipino culture, can be surmised to be shattered due to foreign cultural influences. Cultures of the Mangyans of Mindoro, the T’bolis of Mindanao, Igorots of Cordillera and many others are starting to be assimilated with lowland cultures because of geographic and cultural dislocations. The strategy is very obvious, the powerful, the land gluttons, the hacienderos or landlord capitalists took away and took over the ancestral lands of these people. Without lands, these people find ways to live and work in the lowland barrios and cities.

          In the end, the culture from below is the culture from which its place, worth, and legacy are decided through and by power struggle. This is the culture of the minorities, the oppressed, the destitute, the forsaken, and the marginalized. Yes, they too have culture: tastes, ideas, artifacts and choices which others in high culture abandoned or abhorred because they consider it as low-brow, inauthentic, derogatory to their own tastes and choices. Social inequality breeds cultural differences and cultural indifference. This is the cultural politics of social class. Our social standing as our cultural position too is dictated by our cultural preferences: the Hollywood movies we watch, the sleek top-of-the-line cellphone we own, the pizzas and burgers we eat. All these things depend on how much we spend and consume. Culture then becomes popular culture. Popular culture does not prioritize culture as lived knowledge. It transforms culture as commodity as what the NeoMarxists say. Yet though it may be a form of knowledge, commodity unlike knowledge is dispensible. Knowledge is composed of ideas. It is immaterial, a mental construct which can be transmitted or passed on from generations to generations. A worn out, dysfunctional commodity is only good in the trash can. They say the battle rests on the struggle of the youth to maintain their idealism as visionaries and change agents face to face with realism. However, a majority of them would want to escape from reality consumed by popular culture, evading the issues of life and society.

Youth’s idealism started the student activism of the 70s. It is the same idealism which bolsters the political ambitions of young politicians. For others it is a coping mechanism, which maintains the stamina and the adrenalin to move on amidst the bitter and horrifying realities of the present. It is the beginning of big ideas, bold inventions, and soaring creativity in the future. Idealism is something we dream of having to dream big, bold, and happy. Yet, idealism can be the lazy dog’s daydream. It can be the pathway to one’s ivory tower, distancing oneself from the ins and outs of society, of reality. I believe that the youth’s idealism must empower the culture from below and ignite a cultural change. They should be liberated in order to free others. Others say that idealism gives us the power to dream. But more than that, idealism is dreaming about change.

Let me rephrase what the late Senator Raul Roco said: “When I was a boy I wanted to change everything – the world, my country, my community. But as I age, all throughout this longing to change others, I want to ask this, to remind me always of my success or failure: to what extent did I change myself?” Socrates once said: an unexamined life is not worth living. Idealism is about action and reflection not just day dreaming in the corner. It is about choices with convictions.

We must take the lead. Either we choose the red pill or the blue pill…or both…or none at all!


(The original text of this essay was delivered during a symposium organized by the UNESCO-San Beda College Youth Club last December 4, 2006.)


fear and paranoia

 rhod v. nuncio

           Nobody can tell the deepest fear one has nor bring out certainty from that because of the obscurity that fear instills in every heart.  This is, I presume, what I meant by the shadow. The shadow is the embodiment of our fears—the scariest counterpart of man’s sensibility—that transgresses the domain of reason, or more so of rationality.  And because reason cannot capture our fear we suddenly find refuge to entertain its bothersome ‘existence’ in other inexplicable discourse.  In fact, it is true that we need to have a conversation with someone or to something that might or indeed bring us into light.  But a conversation with a ‘shadow’ can be as futile as welcoming fear to reign over us.  But who could deny that?  It is perhaps in this way that we can defeat futility and fear altogether.

          What do I mean by a shadow? by having a shadow? by living with a shadow?  It could be well surmised that one characteristic of this phenomenon is its inevitability and its inseparability with us and even with inanimate objects.  Yet the shadow is more relevant with human beings, for it so mimics the intricate acts of man.  Just like our own fear, for it is also inseparable with human nature, with our ‘nature’.  Fear as shadow, resides in the subliminal consciousness of man.  It imitates our weaknesses, inferiorities and imperfections. That is why we would like to escape and run away from this ‘fear’.  One fear that I certainly want to hide from is the fear of/from failure.  I would say that because I am a dreamer and at the same time a vigilant visionary of life, it is reasonable at the outset to shun all possibilities of failure.  No matter what I pursue, in every direction I go I tend to ignore first failure because otherwise it will eat me from inside.  A vision of failure is a self-destruct mechanism from a dreamer like me.  But what surprises me most is that my failure makes me all the more a dreamer. How ironic!  Maybe this is how strange I handle my life and yet from this fear I still manage to see the beauty of it all.  Maybe my failures are illusions of my dream.  Or perhaps just like a ‘shadow’, it unceasingly binds in me.  However whatever it may, I must recognize that this fear of failure is all encompassing, prevalent and powerful.  I consider this as a fact of experience.  In a bleak perspective, one would even say that life indeed is a failure.  Then who could not ever fear that?

          Because of the ever powerful and all encompassing nature of fear in man, it proves then how it dictates and controls us.  This is what I might call a seizure of fear that defies yielding or surrender.  It insists a calling of sort, an invitation that welcomes every one of us to an open and wide arena of struggle.  If one claims that he has won the battle it is only a reaction out from fear—fear that has left anyone asunder to overcome fear because of fear.

          The problem now here is to apprehend fear as an entity.  It could have been a power personified deflected as the other-half of our personality.  Couldn’t it be? Like a master-slave relationship, it draws the line between man (fearing subject) and fear (an entity to be feared).  And therefore ask: who is the puppet and the puppeteer?  Fear could have been just a creation of man’s complexity.  There is nothing to be feared about…it is just an illusion or a delusion to think that way.  But who can judge that if fear is omnipresent like a Damocles’ sword.  This kind of fear is highly intrinsic in man.  In short, it is a conflict arising from within—maybe from an internal voice, from conscience – or if one believes – from the soul.  For instance, I felt fear because I have done something wrong which in a way kept me bothered for quite a time.  Feelings of guilt, restlessness, sleeplessness, and all other discomforts may turn into frustration, resentment, despair and depression.  In one way or the other, if we look deeper and try to find the main cause of this ‘conflict’, the answer would always be ‘fear.’  Fear from what?  There are many options…but my answer is this: it is fear from oneself.  It may sound (it is!) trivial and paradoxical but this entity called fear is, nothing more, nothing less, the self. 

          The tendency I think of man is to invent endlessly an imaginary entity to divide him and to reckon all guilt, frustration and whatnot to this ‘other’ (fear).  The more we push this to the limit, the more fear overcomes us and paradoxically, the least we obviously expect for we, just like hypocrites, project a person who is always in his right mind and senses, strong, fiery, unmoved and uncompromising.  I mean this ‘false projection’ is not far from being the most pathetic and most miserable state of man.  If fear were a human being or a quasi-being then he could be rejoicing every time we make a divided line.  This leads me now to the next and final level of fear: the objectification of fear.  Some people argue that they do not know themselves or say specifically, “I do not know what or who I am, and for what I am, unknowingly, capable of.” It is believed, in this context, that nobody can grasp a full understanding of oneself. There is a truth in this.  Our actions are sometimes unthinkable and even more, irrational for that matter.  We may never know why but I presume it is all because of fear.  Again, fear emanates internally from man but the problem here is this: if we are so governed by fear then we subsequently become a prey to paranoia.  Everything and everyone is a suspect including oneself.  In this dilemma, paranoia moves in two ways: (1) following the previous argument, it achieves the disunity of man and fear—man as subject to fear and fear as the pronounced winner in the conflict; (2) it proceeds into a closure of this dualism by becoming fear as man or more precisely as FEAR BECOMES MAN.  I guess you would know what this means in the long run? 

          But the critical question is this: Is paranoia also inescapable, inevitable…?

          I guess not…(I think so) Man is gifted with diverse ways to explain his predicaments and to position himself in looking beyond any moment of fear and of unsuspecting paranoia.  One thing for sure is that anyone, for any matter or for whatever reason, is still much bigger than his or her fear.  For I speak of experience and above all these so and so, I have just played a mockery of it using my pen and paper in this conversation with myself…

          Or have I not?



nina Rhod V. Nuncio at Elizabeth Morales-Nuncio


            Di nga ba’t walang bisa ang wika kung hindi nito binibigyang buhay ang diskurso’t kultura ng bansa? Sinasabing hindi pa sapat ang corpus ng wikang Filipino upang pasiglahin ang intelektuwalismo sa bansa. Maski nga mga intelektuwal, sila mismo ang nagsasabing walang ganap na kapangyarihan ang wikang Filipino para dalumatin ang kaganapan at kaisipang “makabago” at “napapanahon.”

Sabi nila, ang mga salitang “multikultural”, “polysemic”, “aporia”, “multivocal”, “pluralismo”, “postmoderno”, at multidiskurso” ay ilang salitang hindi kayang uliratin sa diwang Filipino at hindi kayang ilapat sa ortograpiya ng wikang Filipino. Lahat ng nabanggit ay nakaugat sa kalingang Kanluranin; kung kaya’t, nasa banyaga ang wika at nasa banyaga ang kaalamang nakatahi’t nakalublob sa mga salita.

            Sangandiwa ang diwa ng kaibahan at paghiwalay sa bitag ng Eurosentrisismo na sumasanga-sanga palayo nang palayo sa “imperyalismo” ng mga “ismo.” “Ang sangandiwa ang kaisahan ng pagkakaiba. Kabuuan ito ng maramihang pakikisangkot. Kinikilala nito ang kaisahan at kasarinlan bago magsanga-sanga. May talastasan na tayong Filipino dahil nagkamalay na tayo sa sitwasyon ng sarili at bansa” (Nuncio at Morales-Nuncio 2004).  

            Talastasan ang sangandiwa, sangandiwa ang talastasan. Kinikilala nina Zeus Salazar at Prospero Covar ang talastasang bayan at/o talastasan ng bayan at sinasabi ni Virgilio Enriquez na mapagpalaya ito bilang kamalayan, diwa at praktika ng mamamayan.

Sangandiwa ang geopisikal at geopolitikal na pagkahiwahiwalay ng mga pulong napapaligiran ng mga tubig sa arkipelago ng Pilipinas. Mayroon itong mga sariling kaalamang-bayan mula Batanes hanggang Tawi-Tawi at maski hanggang sa ibayong bansa—naglalakbay ito sa diasporang Filipino. Sumasanga-sanga ang kaakuhang Filipino sa iba’t ibang bansa bilang lakas-pagggawa, profesyonal, akademiko, at iba pa.

Mayaman at matatag ang etnolinggwistikong kultura’t mga wika na nakapayong sa pambansang hangarin ng pagkabansa. Sa gitna nito, lumalakas ang kontradiksyon at epekto ng “globalisasyon” na lamunin ang mga bansa sa iisang bisyong pangkalakalan at pampulitika at sa iisang diskursong global. Daynamiko itong humuhulma sa mga katawan at isipan sa gitna ng nakakaenganyong DVDs, Nike, Toyota, Lacoste, Gameboy, Nokia at marami pang ibang nakasisilaw at nakapaglalaway na retorika at kalakaran ng kosmopolitanismo.           

            Politikal na usapin itong bumabagtas sa isyu ng pagkapanalo, pagkatalo, dayaan at reklamo sa panahon ng eleksyon. Arena ito ng publikong pamomook na nakasalalay sa malayang pamamahayag at pagpapahayag ng mamamayan sa panahon ng pakikisangkot sa pambansang industriya ng politika. Ang pambansang industriya ng politika ay pinamamahalaan ng mass media at pribadong spindoctors upang linisin at pabanguhin ang impormasyon sa mata’t tenga ng publiko. Kalituhan, kawalang-kibo, kamangmangan, pasubali ang mga sukli nito.

            Kasaysayan ito ng kasalukuyan mula 1986 hanggang ngayon—kontemporaryong pagsilang ng diwa ng kasarinlan mula sa neokolonyalismo, diktadurya, imperyalismo, multinasyonalismo, at globalismo. Bagaman may kasarinlan, hindi ganap ang paghulagpos. Sa maka-kaliwa, at maka-kanang puwersa ng bayan at sa pagtatalabang gitna’t laylayan sa lipunan, nagsasalpukan ang mga grupo na pinapaandar ng istruktura ng puwersa kontra sa kaakuhan/ahensya ng pagkatao at pagkamamamayan. Sinilang at sinisilang ang sangandiwang katauhan sa krisis sa kasaysayan ng kasalukuyan mula 1986 hanggang sa susunod pang mga taon. “Sa  pagkakawatak-watak ng usapin at pagdagsa ng usap-usapan, tungkulin ng isang mamamayan na pag-aralan ang kasaysayan at linangin ang kanyang wika, pagkatao, kaisipan at kultura upang iharap ito sa madla sa pamamagitan ng pakikipagtalastasan tungo sa makabuluhan, aktibo at nagkakaisang pagbabago’t pag-unlad. At dahil nasa isang malayang bansa tayo, magsasanga-sanga ang mga dila’t diwa, paa’t bisig para tupdin ito. Sa bandang huli, kabuuan ito ng maramihang pakikisangkot. Sangandiwa ito ng kapilipinuhan” (2004).

            Sangandiwa ang “hypothetical moment” ni Habermas, “hyperreality” ni Baudrillard, “mirror of reality” ni Rorty, “postmodernism” ni Lyotard, “power” ni Foucault, “intertextuality” nina Kristeva at Barthes, “unconscious” ni Freud, “Ubermench” ni Nietszche… “poetikang bagay” nina Lumbera, “bagong formalismo” ni Almario, “pahiwatig” ni Maggay, “loob” nina Mercado, Alejo, Miranda at Emmanuel Lacaba; “pagmemeron” ni Ferriols; “babaylan” nina Datuin, “bagong kasaysayan” ni Salazar, “dalumat-pagkatao” ni Covar, “mapagpalayang sikolohiya” ni Enriquez, “bakla” ni Neil Garcia…Ngunit sa lahat ng ito, metapora lamang ang lahat. “Pagsibol ito ng binhi sa kaisapan tungkol sa sarili at sa bansa. Pagpapatatag ito ng haligi ng karunungang Filipino at pagsasanga ng matatayog na puno ng kalinangang Filipino. Pagdami ito ng mga hitik na prutas ng diskurso’t praktika, hanggang maging binhi ang mga buto, muli’t muli, para sa mas malalim at mas malawak na larangan sa loob at labas ng ating sarili’t bansa”(2004).

            Maramihang diwa, maraming bibig at dila, isang damukal na satsat, ‘sang katerbang problema, samutsaring opinyon, walang katapusang talastasan. Ang anyo’t nilalaman ng kaalamang Filipino’y nabubuo sa paglinang ng diskursong panloob at panlabas na may lalim at lawak. Samakatuwid, sangandiwa ang labas, loob, lalim at lawak ng lahat.  Sa ganitong bisyon, magsasanga-sanga ang diwa ng sarili at bansa. Saan kaya ito paroroon?






1-20 Ranking mula sa 100 Kontemporaryang Filipinong Aklat na Dapat ninyong Basahin Bago Kayo Kunin ni Lord!

ni rhod v. nuncio


Inabot ako ng walong taon dahil ito ang tagal ng aking pagbabasa sa 100 aklat na sinimulan ko noong ako’y nasa Kolehiyo ng San Beda, at pinakamarami noong magsimula nang mag-MA hanggang PhD. Siyempre hindi lang 100 ang mga aklat na nabasa ko, marami pang iba na koleksyon namin sa aming makeshift library.  

     Unang pamantayan sa pagpili ang tindi ng dating ng aklat sa aking sarili – nabago ang aking pananaw, paniniwala, kaalaman. Nagpaiyak, nagpatawa, nakapagpagising ang mga ito ng aking sensibilidad at nakapagturo ng maraming bagay tungkol sa ating bayan, sa kapwa, sa aking profesyon ngayon at sa mga gagawin pa. In short, transformative learning ito.

     Ikalawa, ang presentasyon ng aklat, estilo sa pagsulat at gamit ng wika – nakakaakit basahin, sensitibo at malay sa pangangailangan ng mambabasa, simple ngunit malaman ang nilalaman ng mga pangungusap, talata, imahe, atbp. 

     Ikatlo, ang mga akdang lumabas simula sa panahong nalalagas na ang Martial Law. Kung kaya’t 3 dekada ang ibig sabihin ko ng “kontemporaryo”. Ito na kasi ang naabutan ko at nasaksihan kung paano ang ilan sa mga akda naging impluwensiyal sa panahong ito. 

Ok, ok ito na ang ranking:

  1. Erick Slumbook ni Fanny A. Garcia
  2. Writing the Nation/Pag-Akda ng Bansa ni Bienvenido Lumbera
  3. Bukod na Bukod ni Isagani R. Cruz
  4. The Pretenders ni F. Sionil Jose
  5. Sikolohiyang Pilipino: Teorya, Metodo at Gamit inedit ni Rogelia Pe Pua
  6. Dekada ’70 ni Lualhati Bautista
  7. Pantayong Pananaw: Ugat at Kabuluhan sa patnugot nina Atoy Navarro, Mary Jane Rodriguez, Vicente Villan
  8. Larangan ni Prospero Covar
  9. A Scrapbook about Edsa 2: People Power uli! ng Philippine Center for Investigative Journalism
  10. Tao Po! Tuloy!: Isang Landas Ng Pag-Unawa Sa Loob Ng Tao ni Albert E. Alejo
  11. Sa mga Kuko ng Liwanag ni Edgardo M. Reyes
  12. Kung Di Man ni Ruth Elynia S. Mabanglo
  13. Twisted ni Jessica Zafra
  14. ABNKKBSNPLAko?! Mga kuwentong chalk ni bob ong
  15. House of Memory ni Resil B. Mojares
  16. Nation, Self and Citizenship: An invitation to Philippine Sociology ni Randy David
  17. Pasyon and Revolution ni Reynaldo Ileto
  18. Reinventing the Filipino Sense of Being & Becoming ni Arnold Molina Azurin
  19. Barriotic Punk ni Mes De Guzman
  20. Bones of Contention ni Ambeth R. Ocampo

Abangan din ang mga ito:

   ·  100 OPM na dapat ninyong pakinggan bago kayo mabingi!

   ·  100 Pelikulang Filipino na dapat ninyong panoorin bago malaos ang DVD!

   ·  100 tesis at disertasyon na hindi pa naililimbag na kailangang maging aklat bago pa mahuli ang lahat!














100 Kontemporaryong Filipinong Aklat na Dapat Ninyong Basahin Bago Kayo Kunin ni Lord!


  1. 40 stories of passion ni Bo Sanchez
  2. 8 secrets of the truly rich : how you can create material wealth and gain spiritual abundance at the same time ni Bo Sanchez
  3. A Scrapbook about Edsa 2: People Power uli! ng Philippine Center for Investigative Journalism
  4. A study of Philippine games ni Mellie Leandicho Lopez
  5. ABNKKBSNPLAko?! Mga kuwentong chalk ni bob ong
  6. Alamat ng Ampalaya ni Augie Rivera
  7. Ang Ambisyosong istetoskop ni Luis P. Gatmaitan
  8. Ang Bayan sa Labas ng Maynila ni Rosario Cruz-Lucero
  9. Ang mga Kuwento ni Lola Basyang ni Severino Reyes muling isinalaysay ni Christine S. Bellen
  10. Ang Mundong Ito ay Lupa ni Edgardo M. Reyes
  11. Ang Sandali ng mga Mata ni Alvin Yapan
  12. Ang Unang Baboy sa Langit ni Rene Villanueva
  13. Anting-Anting ; o, Kung bakit nagtatago sa loob ng bato si Bathala ni Nenita D. Pambid
  14. Anyaya ng Imperyalista ni Ruth Elynia Mabanglo
  15. Bagets : an anthology of Filipino young adult fiction inedit nina Carla M. Pacis, Eugene Y. Evasco
  16. Barriotic Punk ni Mes De Guzman
  17. Bata…Bata Paano ka Ginawa? ni Lualhati Bautista
  18. Bedtime Stories: Mga Dula sa Relasyong Sexual ni Rene O. Villanueva
  19. Believe and Betray ni Cirilo Bautista
  20. Between the Homeland and the Diaspora ni S. Lily Mendoza
  21. Bones of Contention ni Ambeth R. Ocampo
  22. Bonifacio’s Bolo ni Ambeth R. Ocampo
  23. Buhay Pinoy ni Fanny A. Garcia
  24. Bukod na Bukod ni Isagani R. Cruz
  25. Cogito Ergo Sum and other musing on Science inedit ni Queena N. Lee-Chua
  26. Comfort food inedit ni Erlinda Enriquez Panlilio
  27. Creative Nonfiction: A reader inedit ni Cristina Pantajo Hidalgo
  28. Culture and History ni Nick Joaquin
  29. Dekada ’70 ni Lualhati Bautista
  30. Edifice Complex: Power, Myth and Marcos State Architecture ni Gerard Lico
  31. Erick Slumbook ni Fanny A. Garcia
  32. Eros Pinoy: An Anthology of Contemporary Erotica in Philippine Art and Poetry inedit nina Virgilio Aviado, Ben Cabrera and Alfred A. Yuson
  33. Etsa Puwera ni Jun Cruz Reyes
  34. Filipiniana Reader inedit ni Priscelina Patajo Legasto
  35. From Colonial to Liberation Psychology ni Virgilio Enriquez
  36. Gender-Sensitive and Feminist Methodologies inedit ni Sylvia Guerrero
  37. Himagsik : pakikibaka tungo sa mapagpalayang kultura ni E. San Juan, Jr.
  38. History and form : selected essays ni E. San Juan, Jr.
  39. House of Memory ni Resil B. Mojares
  40. Image to Meaning ni Alice G. Guillermo
  41. Iskrapbuk ni Allan N. Derain
  42. Krisis at Rebolusyong Pilipino ni Jose Ma. Sison
  43. Kung Di Man ni Ruth Elynia S. Mabanglo
  44. Ladlad nina J. Neil Garcia at Danton Remoto
  45. Lahi ni Adan : kuba at iba pang kuwento ni Nonon Villaluz Carandang
  46. Larangan ni Prospero Covar
  47. Laro sa Baga ni Edgardo M. Reyes
  48. Liktao at Epiko ni Zeus Salazar
  49. Makinilyang altar ni Luna Sicat-Cleto
  50. Mass ni F. Sionil Jose
  51. Mga Biyahe, Mga Estasyon ni Rio Alma
  52. Mga Talinghaga sa Laylayan ni Elizabeth Morales-Nuncio
  53. Nation, Self and Citizenship: An invitation to Philippine Sociology ni Randy David
  54. Pagbasa ng Panitikan at Kulturang Popular ni Soledad S. Reyes
  55. Pahiwatig ni Melba Padilla Magay
  56. Palabas : essays on Philippine theater history ni Doreen G. Fernandez
  57. Pantayong Pananaw: Ugat at Kabuluhan nina Atoy Navarro, Mary Jane Rodriguez, Vicente Villan (mga patnugot)
  58. Pasyon and Revolution ni Reynaldo Ileto
  59. Pera mo, palaguin mo! ni Francisco Colayco
  60. Philippine Folk Literature: Folktales ni Damiana Eugenio
  61. Philippine Folk Literature: The Myths ni Damiana Eugenio
  62. Philippine Ghost Stories ng PSICOM
  63. Poetika/Politika ni Bienvenido Lumbera
  64. Pugad Baboy ni Pol Medina Jr.
  65. Quiapo: Heart of Manila inedit ni Fernando Nakpil Zialcita
  66. Reinventing the Filipino Sense of Being & Becoming ni Arnold Molina Azurin
  67. Revaluation 1997 ni Bienvenido Lumbera
  68. Richard Gomez at ang Mito ng Pagkalalake, Sharon Cuneta at ang Perpetwal na Birhen at iba pang sanaysay ukol sa Bida sa Pelikula bilang Kultural na Texto ni Rolando B. Tolentino
  69. Rizal without the Overcoat ni Ambeth R. Ocampo
  70. Sa Loob at Labas ng Mall Kong Sawi, Kaliluha’y Siyang Nangyayaring Hari ni Rolando Tolentino
  71. Sa mga Kuko ng Liwanag ni Edgardo M. Reyes
  72. Sa ngalan ng ina : sandaang taon ng tulang feminista sa Pilipinas, 1889-1989 / Lilia Quindoza Santiago
  73. Sa Sariling Bayan: Apat na Dulang may Musika ni Bienvenido Lumbera
  74. Salamanca ni Dean Francis Alfar
  75. Sandaang Damit ni Fanny A. Garcia
  76. Sarilaysay: Tinig ng 20 Babae sa Sariling Danas Bilang Manunulat ni Rose Torres-Yu
  77. Sikolohiyang Pilipino: Teorya, Metodo at Gamit inedit ni Rogelia Pe Pua
  78. Sins ni F. Sionil Jose
  79. Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan ni Rolando Tolentino
  80. Smaller and Smaller Circles ni F.H. Batacan
  81. Space and identity : expressions in the culture, arts and society of the Muslims in the Philippines ni Abraham P. Sakili
  82. Stainless Longganisa ni bob ong
  83. Tao Po! Tuloy!: Isang Landas Ng Pag-Unawa Sa Loob Ng Tao ni Albert E. Alejo
  84. The Best of Alipin ni Jess Abrera
  85. The Governor-General’s Kitchen, Philippine Culinary Vignettes and Period Recipes 1521-1935 ni Felice Prudente Sta. Maria
  86. The I Stories inedit at tinipon ni Augusto V. De Viana
  87. The Knowing is in the Writing ni Jose Y. Dalisay Jr.
  88. The Nymph of MTV ni Angelo Suarez
  89. The Pretenders ni F. Sionil Jose
  90. The Rene O. Villanueva Children’s Reader ni Rene Villanueva
  91. Three Centuries of Binondo Architecture 1594-1898 ni Lorelei D.C. De Viana
  92. Tikim : essay on Philippine food and culture ni Doreen Fernandez
  93. Tinig at Kapangyarihan: Mga Kuwentong Buhay ng Kababaihang Manggagawa sa Bahay ni Rosalinda Pineda Ofreneo
  94. Tounges on Fire ni Conrado de Quiros
  95. Trip to Quiapo ni Ricky Lee
  96. Twisted ni Jessica Zafra
  97. Txt-ing Selves: Cellphones and Philippine Modernity nina Raul Pertierra, Eduardo Ugarte, Alicia Pingol, Joel Hernandez at Nikos Lexis Dacanay
  98. Utos ng Hari at iba pang kuwento ni Jun Cruz Reyes
  99. Working Women of Manila in the 19th Century ni Ma. Luisa Camagay
  100. Writing the Nation/Pag-Akda ng Bansa ni Bienvenido Lumbera

(mahigit walong taong pinagpilian ni rhod v. nuncio)



Kritika ng Kritika ng Kritika nang Kritikang si Lumbera

Kritikang MakaLumbera: Tungo sa Kritikang Filipino at MakaFilipino

ni rhod v. nuncio


(Binasa sa International Book Fair, Pistang Panitik, Pagbibigay-pugay sa Pambansang Alagad ng Sining Bienvenido Lumbera, Agosto 30, 2007, World Trade Center, Pasay City.)


Si dinami-daming sinulat ni Lumbera, sigurado akong marami na rin tayong mapupulot para itaguyod ang isang kritikang Filipino. Sa malawak na karanasan niya bilang guro at alagad ng sining, alam kong marami na siyang tagasunod na ginagawang inspirasyon ang mga turo’t akda niya. Marangal kong sasabihin na isang bigating intelektuwal ng ating panahon si Lumbera. Isang bigating iskolar ng sining at lipunan na tumatagos ang  impluwensiya at presensiya sa iba’t ibang institusyong panlipunan at pangkultura sa bansa. Sa ganang akin, isang dambuhalang mohon si Lumbera sa mga larangan tulad ng panitikang pambansa, teatro, pelikula’t kulturang popular at kritika. Para sa okasyong ito, pinili ko ang larang ng kritika para itampok ang mga kritikal na akda at texto ni Lumbera hinggil sa nabuo/mabubuong praktis/pamantayan ng pagbasa ng panitikan at kultura batay sa mga kaisipan/pananaw/teorya niya.  Itatampok ko rito ang tatawagin kong Kritikang MakaLumbera.


Sa mahigit limang dekada, nagningning ang mga ideya ni Lumbera sa maraming usaping pangkultura at panlipunan na kinaharap/kinahaharap din ng ibang mga manunulat, guro, kritiko, kultural na manggagawa, artista, at ng mamamayan sa kabuuan. Sa mahabang panahon ng danas at diwa, nakaluklok siya bilang tinitingalang intelektuwal ng ating bansa. Kung kaya’t may pangangailangan na tanawin ang kanilang kontribusyon, usisain at pag-ukulan ng masusing pag-aaral kagaya ng ginagawa sa mga kritiko/pilosopo sa mundo ng kritika/teorya/pilosopiya. Pag-aaral sa kritiko at kanyang kritika ang kabuuang tunguhin ng papel na ito.   Mahalaga sa pag-aaral na ito ang pag-abang at pagsubaybay sa mga kritikal na akda, kung alin sa mga ideya niya ang konsistent sa pilosipiya niya bilang kritiko/iskolar. Kung ano sa mga ito ang nabago, tinalikdan at alin pa ang inihahaing bago?


Nais kong ihapag sa inyo ang mga puntos na tatalakayin ko:

1)     pagtatangkang pagbuo ng isang kritikang Filipino batay sa kritikang makaLumbera

2)     paglilinaw sa pagbasa/panunuri/kritikang makaLumbera ayon sa proyekto ng kanyang pagsulat/panulat sa mahabang panahon (abot-tanaw, revaluation, pag-akda ng bansa)



Moda ng pagbasang MakaLumbera, yugto-yugto, cyclical

  1. abot-tanaw (aproksimasyon, pook-lunan-sityo, espasyo)


Ang abot-tanaw ay inisyal na tumutukoy sa pook, espayo o tindig ng bumabasa/kritiko. Bilang pook, lokalidad ito ng kinagisnang kultura na nagdidirehe sa pagbulwak ng pananagisag ng isang kritiko. Ibig sabihin sa mata ni Lumbera, ito ang paksaing bayan, ang paksaing pambayan o sa sariling bayan. Abot-tanaw ng isang kritiko ang wika ng pananagisag “sa mga akdang likha ng mga Filipino sa konteksto ng aktuwal na mga kondisyon sa lipunang Filipino” (2000: 210). Ibig sabihin, kailangan nating unawain ang isang akda dahil unang-una, malapit ito sa ating mga sarili at ikalawa inululuwal tayo ng mga kondisyong humuhubog sa atin bilang mga tao sa lipunang ito. Kailangan nating lumikha ng sariling pamantayang umiikot sa pagtataya ng akda at sa pag-unlad ng ating kritika. Malinaw na ipinaliwanag ni Lumbera (Breaking Through and Away) ang sanhi at bunga ng kontradiksyon ng gahum ng Kanluraning teorya/kritika at kung bakit hindi maaaring gamitin sa lahat ng pagkakataon upang basahin/suriin ang ating mga akdang pampanitikan.


Malaki ang ambag ng sanaysay na “dating”: panimulang muni sa estetika ng panitikang Filipino sa tunguhin ng isang maka-Lumberang pagbasa sa panitikan. Maraming kaisipan, paniniwala, katawagan, praktis, tradisyon ang maaring gawing sangkalan sa pag-usisa sa masining na paglikha’t pag-akda ng mga Pinoy. Naniniwala akong abot-tanaw ng kritiko ang mga kasangkapang teoretikal/intelektuwal kung lilingon lamang tayo pabalik, kundi man papunta, sa sariling bayan.  Sabi nga ni Isagani R. Cruz, isa ring kritikong makaLumbera, “dapat na maging kasangkapan ng paglaya at hindi ng kanluraning gahum ng mga naghaharing uri ang kritikang Pinoy”(2003: 11). Siya ring nagsabing “mas mayaman ang ating wika kaysa banyagang wika dahil mas marami tayong salitang maitutumbas sa konseptong langyaw” (2003: 84). Bilang dating estudyante ni Lumbera, dala-dala ni IRC bilang kritiko ang kahalagan ng sariling konsepto sa  sariling wika para sa kritikang Filipino. Ang wikang Filipino, samakatuwid, ang isang komunikatibong espasyo na abot-tanaw ng ating mga kritiko.

Idagdag pa sa abot-tanaw bilang moda ng pagbasa, ang demokratisasyon ng espasyo – ang pag-akay, hangga’t maaari, sa lahat bilang kabuuan o ang lahat bilang kasama sa tinatanaw na kabuuan. Sa ganitong paliwanag, nilalansag ni Lumbera ang distinksyon o ang pagtatalabang baynaryo katulad ng panitikang pambansa vs. panitikang vernakular, mataas na kultura vs. kulturang popular, sining vs. politika, paksain vs. estetika, at marami pang iba. Sa kanya, ang lahat ng ating panitikan mula sa iba’t ibang rehyon ay panitikang pambansa, walang distinksyon. Isa pa, may puwang sa kritika ang pagbasa hindi lamang ng mga dakilang obra, kundi pati ang Valentine’s Card, Zuma, Bakekang, Captain Barbell na laman ng komiks, rock opera at mga pelikula.  Katulad ng katanungang laging sumasagi sa isip ni Lumbera, para kanino ang panitikan? Ano ang kapangyarihan nito para mabago ang kalagayan ng mamamayan? May implikasyon din ito sa kritika. Kailangan din nating tanawin at abutin, at sagutin hindi ang nag-iisang katanungang deal or no deal o pagkompromiso sa pagbasa’t pagsuri, kundi ito: para kanino ang kritika? Ano rin ang kapangyarihan nito sa buhay ng ating sarili’t bansa?



  1. revalwasyon 

Katulad ng abot-tanaw, ang rebalwasyon ay isa ring moda ng pagbasa.


a)     pagpapakinang sa binaon o nilimot na halaga/saysay ng akda/texto/diskurso. Kasama sa proyekto ng rebalwasyon ang pagbabalik-muli sa nakaraan, sa kasaysayan. Ito ang premis ng naratibo, dito nakasandig ang kapangyarihan ng texto upang ipaunawa sa atin ang kinalalagyang abot-tanaw (ang tindig, at ating posisyon). Kay Lumbera napakahalaga ng kasaysayan, kaugnay nito, napakahalaga ring tukuyin ang puntodebista ng pagsulat ng kasaysayan. Sa mga nasabi nang tala ng mga kritiko/iskolar tungkol dito, malaki ang naging impluwensya ng ating mga historyador lalong-lalo na si Renato Constantino kay Lumbera. Sa ganitong maalab at marubdob na pagbabalik-tanaw, tiniyak ni Lumbera na ang kanyang kritika at lahat ng produksyong pampanitikan/pangkultura ay nakaangkla sa pagtanaw sa kasaysayang Filipino. Nariyan ang mga sanaysay na Towards a revised history of Philippine Literature, problems in philippine film history, the nationalist literary tradition, at iba pa.

b)     Pag-alingaw-ngaw ng makabayan, makaFilipinong tilamsik/himagsik ng diwa. (makulit, nakapanliligalig na diwa). Usapin ito ng pagbalikwas sa ideolohiya ng kolonyalismo – ang mga tinuring galamay ng pananakop, anino man o pisikal, na kumukulong sa isipan at katawan ng mga Filipino magpahanggang-ngayon. Isa na rito ang lisyang edukasyon. Bago o dagdag na perspektibo rin ang inihahatid ng rebalwasyon, katulad ng pagsasabing ang kulturang popular ay politikal, at ang pag-uusigang, kaya ba tayong palayain ng pelikula? Sa sanaysay na pelikula bilang mapagpalayang sining,  (2000:307), kapangyarihan ng mambabasa/manonood….

c)      Pagragasa ng patuloy na bisyon (abot-tanaw) at rebisyon (rebalwasyon). Katahi palagi ang patuloy na problematisasyon ng nasyonalismo, wika, panitikan, kultura, sining, kamalayan, at halos lahat na maaaring paksain natin sa pag-aaral ng ating mga sarili (kaakuhan) at ng ating bansa. Nandyan ang paalala, tagubilin, paanyaya sa mga kritiko, dalubwika, manunulat, makata, historyador, pilosopo, social scientist na tahakin ang landas sa makabayan at makaFilipinong pag-aaral. Masasabi kong tagapangunang palaisip si Lumbera sa mga larangang tinatahak ngayon ng mga iskolar ng bansa.



  1. pag-aakda ng bansa (kasaysayan ng bansa, ang pagsulat ay metapora (ang sarili, diwa at ang bansa)

a)     ang bansa ay metapora, ang pag-aakda/pagsulat ay isang proyekto tungo sa imahinasyon ng bansa.

“The revolution as transformation continues. We, Lumbera seemingly suggests, have yet to achieve our nation. His works as poet, scholar and librettist bear witness to the essential Lumbera: Lumbera writes the nation, the nation is written in Lumbera.” (


          Ibig sabihin patuloy nating itampok ang bayan/bansa sa ating mga gawain bilang akademiko. Hindi natin masasagot marahil kung kailan ganap na mabubuo ang bansa, subalit sa ating maramihang pakikisangkot, sa ating aktibong pakikilahok sa usapin ng ating sining, ng ating paninindigan bilang akademiko, at katuwang ng mamamayan sa paglaya’t pag-unlad, unti-unti nating iginuguhit sa ating imahinasyon ang iba’t ibang hibla ng pagkabansa. Sa ganang akin, “pagsibol ito ng binhi sa kaisipan tungkol sa sarili at sa bansa. Pagpapatatag ito ng haligi ng karunungang Filipino at pagsasanga-sanga ng matatayog na puno ng kalinangang Filipino. Pagdami ito ng mga hitik na prutas ng diskurso’t praktika, hanggang maging binhi, ang mga buto, muli’t muli, para sa mas malalim at mas malawak na larangan sa loob at labas ng ating sarili’t bansa.”(Nuncio at Morales-Nuncio, 2004:3) Sa anumapang tunguhin at tungkulin natin, bilang mga kritiko at alagad ng sining, inaakda natin ang bansa. Malay man tayo o hindi sa ganitong proyekto, kabahagi tayo sa bisyong makaLumbera.



  1. pag-aakda ng sarili (paninindigan, politika, sabjektiviti) (biograpiya bilang kritika) buhay na kritika.  Ang mga dambuhalang intelektuwal sa Europa at Amerika ay nakikibaka’t humihimok sa iba para sa panlipunang pagbabago, una sa posisyon nila bilang mga publikong intelektuwal, at ikalawa’y pagturing sa kritika/pilosopiya bilang buhay na kritika. Ito ang politiko ng sarili, ang biograpiya bilang kritika. Alam na natin na malaki ang kontribusyon ni Foucault sa gay rights movement, ang pakikisangkot ni Giddens sa pagbubuo at paglilinaw ng pilosopiya ng labor party ni Tony Blair, ang makabuluhang komento ni Chomsky sa buhay-politika ng Estados Unidos at marami pang iba. Sa mga nakakakilala kay Lumbera, hindi ko na iisa-isahin, ang aktibo niyang pakikilahok sa usapin ng politika. Bilang kritiko, bahagi ito ng pag-aakda ng sarili. Simple lang naman ang ipinapahiwatig nito sa atin, naniniwala ako na tayong mga mag-aaral, iskolar, guro, kritiko at iba pa na nasa akademya ay may responsibilidad sa bayan. Sa mga landas na tinahak ni Lumbera, maaari nating piliin ang ating kalalagyan sa mundo ng kritika at sa mundo ng makaFilipinong pag-aaral. Maaari din tayong magsimula ng bagong tunguhin, bagong pananaw, na lagpas at lalayo sa nasimulan ni Lumbera. Hindi malayong mangyari ito. Subalit dahil sa makabuluhang mga diskurso at dalumat tungkol sa kaakuhan, kalinangan at bansa ang ipinupukol sa ating isipan ni Lumbera, mahirap, kung inyong tatanggapin, ang kumalas sa MakaLumberang pagbasa. Sa bansang tulad ng Pilipinas na dumaan sa mahabang panahon ng pananakop, problematiko lagi ang usapin ng sarili, nasyonalismo, panitikan, wika, at iba pa. Kung sa kritikang Filipino (uulitin ko sa kritikang Filipino) natin ito tatalastasin, lagi’t laging sasagi sa isip natin ang makaLumberang pagbasa. Lagi’t lagi natin itong sasangguniin.


Elemento ng kritikang makaLumbera, (1) historikal, kritikal, intertextual, estetikong mapagpalaya.


Alam kong sasabihin ninyong walang pinagkaiba iyan sa ibang pagbasa o kritikang mula sa kanluranin. Sabi nga ni Soledad Reyes, si Lumbera ay Marxista. Si Isagani Cruz naman, binansagan siyang kritikong postkolonyalista. Marahil ang debate ay hindi sa pagkakatulad ng mga diskurso, kundi sa usapin ng kaibahan at pagkakaiba. Ito ang kontexto, texto, ng ating sarili’t, diwa at bansa na nakapaloob sa mga kritikal at pampanitikang akda ni Lumbera.


Siguro ngay hindi pa tayo sanay na tawagin ang isang dulog o moda ng pagbasang makaLumbera o makaCruz at iba pa dahil nasanay ang tenga natin sa pagbasang Marxista, Foucauldian, Feminista at kung anu-ano pa.


Ang hangarin ko’y sentral sa pagsusuri ng sarili nating akdang pampantikan at pangkultura. Naniniwala akong sapat na at nasimulan na ang tradisyon ng ganitong pagbasang makabayan, makatao at makaFilipino. Sapat at hinog nang sabihing isa sa maaaring maging uri ng ating pagbasa ang kritikang makaLumbera.

literari kulto

ni rhod v. nuncio


Hindi na kaila sa atin na maraming nagsusulputang pangkat pampanitikan. Kadalasan nakabase ang mga ito sa akademya, mayroon namang pribado’t nasa labas. Ngunit, sa paggulang ng ating mga institusyong panlipunan, unti-unting itinitirik ng iilan ang samahang nakakalas sa pulso at ligalig ng panahon. Sa kasaysayan ng mga kilusang panlipunan, nagtitipon-tipon ang mga tao dahil nasa panganib ang bayan. Ang mga kilusang ito na babad sa kontra ng ideolohiya ng estado ay legal o naka-underground sa mata ng publiko’t awtoridad. Kaya nga’t masasabi kong hindi isang panlipunang kilusan ang mga pangkating pampanitikan sa bansa ngayon. Nananatiling nakakubli ang mga pangkating ito sa ideyalisasyon ng sining para sa sining at hindi para sa bayan/sambayanan. Bagaman, maraming tataas ang kilay sa pahayag na ito, hayaan ninyong ilatag ko ang mga dahilan. Ang mga ganitong pangkat-kanila (pangkat na sila-sila) ay tatawagin kong mga literari kulto.

          Unang-una, ang mga kultong ito ay nakasentro sa reproduksyon ng kanilang mga sarili at ng kanilang sining. Siyempre pa nasa pusod ng mga pangkat nito ang determinasyon at afirmasyon ng kanilang pag-iral. Kung kaya’t tanging mga sikat, premyado, nasa Maynila, titulado at kung maaari may-kaya lamang ang mapapabilang sa loob. Nakakabit sa pangalan at reputasyon ng kasapi ang pag-iral ng ganitong mga kulto.

          Ikalawa, walang matibay na kaisipang lulundag at aalpas palabas ng pangkat at sasanib sa kalaunan sa lipunan at mga institusyon nito. Nanatiling eksklusibo ang mga umiiral na pilosopiya, pananaw at aral ng mga kulto. Kadalasan nakakabit ang aral ng kulto sa ama’t ina ng pangkat o sa tagapagtatag ng kulto. Sa ganitong elemento, hindi ang aral ang sinasamba ng mga kasapi kundi ang tagapagtatag mismo.  Kaya’t halos ganito at lagi’t laging mababaw kundi man hiram sa Kanluran ang prinsipyo’t pananaw ng mga literari kulto. Napakapersonal ng kaisipan at napakapyudal ng pagyakap sa lidersyip at pagsasaling-henerasyon.

          Ikatlo, hawak ng mga kultong ito ang mga institusyong kultural sa bansa at nadidiktahan ang akademya sa layaw at kapritso nito. Usapin ng kapangyarihan ang pag-iral at patuloy na pamamayagpag ng mga kultong ito sa ating lipunan. Dahil halatadong kulto sila, napipilitan ang mga itong sumanib sa politika ng mainstream. Ang kulto sa larang ng pananampalataya sa ating lipunan ay nasa tabi, sa gilid-gilid. Subalit ang mga literari kulto ay nakapuwesto sa kapangyarihan. Opisyal sila ng mga ahensyang kultural at ng pamahalaan mismo. Dala-dala nila ang persona ng kulto at mga personalidad nito. Kontrolado nila ang makinarya at sirkulasyon ng resorses, tauhan, kapital at pribilehiyo ng mga ahensyang ito. Nalulusaw ang delicadeza dahil sila mismo ang nakikinabang sa biyaya ng mga grant, proyekto’t pondo ng pamahalaan. Sa akademya nanlalagi ang mga kultong ito. Ang life cycle ng samahan at recruitment base ay nasa mga kolehiyo’t unibersidad. Kadalasan kontrolado rin nila ang mga proyekto’t gawaing pansining dito. May kompetisyon din ng mga kulto, subalit nakasentro sa personal at di sa estetika, nakasentro sa dami ng maiimpluwensiyang kasapi nito at di sa dami na akdang naprodyus, at nabubuhay sa pagkokomersyo ng sining at di sa demokratisasyon nito.

Kung may birtud man ang kulto at mga kasapi nito, iyon dapat ang sining nito. Ano ba ang nililikhang sining? Eksklusibo ba ito sa kasapi lamang? Bakas pa sa isipan ko ang literary barkada na ibinansag ni Gemino Abad at ipinaliwanag ni Cristina Pantajo-Hidalgo. Hindi na lamang simpleng barkadahan ito, papunta na tayo sa ibang direksyon.

Hangga’t naririto sa atin ang kulto ng paghahari, nagiging anino lamang ang sining ng mga animo’y higanteng diyos-diyosan sa panitikang Filipino. Paano lalansagin ang mga kulto? Huwag tayong sumamba sa kanila.




kritika bilang tsismis

Sa higit limang dekada ng kritika sa bansa bilang isang sangay ng sining o pag-aaral ng sining hindi maiwasang maitanong kung nagkagulang na ba ang kritika. Oo naman kung titingnan natin ang mga haligi sa larang na ito: Bienvenido Lumbera, Alice Guillermo, E. San Juan, Jr., Resil Mojares, Isagani Cruz, Nicanor Tiongson, Rosario Torres-Yu, Gemino Abad, Cirilo Bautista, Soledad Reyes, Lilia Q. Santiago, Rolando Tolentino at marami pang iba. Ilan lamang ito dahil napakalawak ng sining at kadalasan nakakapit sa panitikan lamang ang larang na iniikutan ng isang kritiko. Sa mga nagtatangkang alamin ang larang na ito, mahalagang basahin ang Norton Anthology of Theory and Criticism at para naman maunawaan ang formal na kritisismong pampanitikan, basahin naman ang Anatomy of Criticism ni Northrop Frye.


Paano ba nabubuo ang kritika? Nagsisimula ang lahat sa teorya at hindi sa texto ng sining na inakala tuloy ng marami na parasitiko lamang ang kritika sa sining. Walang kritiko na pulpol sa teorya. Ito ang puhunan at pundasyon ng isang kritiko bago siya makipagbuno sa marami pang pagbabasa at pagsusuri. Sa ating bansa kaunti lang talaga ang may appreciation sa teorya, lalo’t higit pa sa mga disiplina sa humanidades. Katumbas kasi nito ang maraming pagbabasa (nang paulit-ulit) at pag-unawa nito sa iba’t ibang kontexto. Kailangang unawain ng ganito ito dahil nasa ibang historisidad, milieu, lipunan, kultura at wika ang texto at awtor ng orihinal na teorya. Kaya nga’t kasabay ng pag-aaral ng teorya ang kasaysayan ng teorya. Ito rin ang mahina sa pag-aaral ng teorya sa ating bansa, ura-urada na lang sa paglalapat ng teorya nang hindi lubos na nauunawaan ito at ang estratehiya sa paggamit nito na malay sa historisidad ng teorya (hindi ng textong susuriin). Kadalasan ang nangyayari maraming pagbabasa na nauuwi lamang sa pagkakabisado ang pag-aaral ng teorya. Wala nang pag-unawa’t interpretasyon. Ang pinakamainam na ruta sa pag-aaral ng teorya ay ang pilosopiya, art studies, at cultural studies. Subalit nakakalungkot ito dahil iilang pamantasan lamang ang may mga kursong ganito, mabibilang lamang sa daliri. Imbis na dumami, pinasasara pa ang mga programang ganito sa ilang kolehiyo. Kung gusto mong maging kritiko huwag kang mag-literature o humanities major dahil kakapiranggot na yunits lamang ang teoryang pag-aaralan sa kursong ito at kadalasan elective pa! Sining ang sentral sa mga ito at hindi ang kritika. Hindi rin uubra na may kolum ka lamang sa dyaryo o magazin, walang pinagkaiba kung gayon ang kritiko sa ibang kolumnista’t peryodista. Kaya nga’t hindi journalism ang kursong nababagay sa isang kritiko. Pinakamahalaga sa lahat na dapat makapaglabas ang pumopormang krititko ng kanyang aklat at ng marami pang mga aklat. Walang matinong risertser na tabloid ang bitbit niya para sa mga sanggunian niya, samakatuwid, kailangang aklat ng kritiko ang dala-dala niya.


Paano ba nabubuo ang kritika? Nangyayari ito sa interpretasyon ng teorya. Kasunod ng pag-unawa ay ang intepretasyon – kailangang maipaliwanag niya sa kanyang sariling pagkaunawa ang katuturan ng teorya. Kailangang navi-visualize niya sa kanyang imahinasyon ang kahinaan at kalakasan ng teorya at ang pagsulpot ng iba pang ideya na magpapatibay o magpapawindang sa teorya. Itinuturo sa atin ang paglalapat ng teorya sa texto at hindi ang imahinatibong pagkuro-kuro sa teorya at texto. Sa ganito kasing paraan nakakalikha ng serye ng diskurso ang mga kritiko, pilosopo, manunulat, at mga iskolar. Kung paglalapat lamang ng teorya ang aatupagin ng kritiko, disin sana’y hayskul pa lamang marami ng kritiko dahil iyon din naman ang ginagawa noon at hanggang ngayon.  Kung magagawang maging imahinatibong teorista/kritiko, magiging handa siya na iabandona ang natutuhan niya at ideklara ang kanyang pagsasarili at ang kasarinlan ng kanyang isipan. Kung hindi naman, ang kritika niya’y tsismis lamang at siya’y magiging isang dakilang tsismoso.


Paano ba nabubuo ang tsismis? Ano muna ang pinagtsitsismisan? Dalawa ang sagot dito, una ang textong susuriin at ikalawa ang teoryang gagamitin. Kadalasan sablay sa maraming bagay ang tsismosong kritiko:

  • Dinidiktahan ng uso (kung ano ang uso sa labas) ang pananaw ng kritiko. Siyempre sa ating kultura, kakambal ng uso ang tanong na “Uy, bagay ba?”
  • Ang kritika niya’y nahagap lamang niya sa sinabi ng iba at paulit-ulit na ginagamit pa rin ng iba kahit laos na at hindi na totoo.
  • Umaasa lamang sa diskurso sa labas bago makapagsimula ng kanyang sariling diskurso. Kaya nga’t madalas ang hiram na diskurso sa akademya dahil sa ating bansa walang agenda ang mga kritiko’t iskolar.
  • Mga popular na texto ang sinusuri dahil kasapakat na ng komersyalismo ang trabaho ng kritiko. Imbis na kritiko, PR ang dating niya.
  • Hindi marunong magbasa. Binabasa lamang ang kritika ng kanyang kapwa kritiko o di kaya’y isinasalin lamang ang nabasang kritika sa kanyang sariling wika.
  • Pinapalaganap niya ang tsismis sa mga susunod pang mga tsismosong kritiko.


Sa maiikling panahon ng limang dekada, nagkagulang ba talaga ang kritika? Marahil nasa yugto pa tayo na kung saan tsismis ang umiiral sa larang ng pagkrikritika. Malakas pa rin kasi ang usap-usapang dala ng tagalabas at kasabay nitong napipipi ang maraming manunulat, iskolar, kritiko, guro’t mag-aaral sa ating bansa. Pero hindi naman talaga maiiwasan ang yaong galing sa labas. Dapat marunong tayong sumabay ngunit malay na nagsasarili’t may kasarinlan sa ating pag-iisip at pag-unawa.


Paano ba nabubuo ang kritika? Mag-isip tayo sa Filipino.