Mga Imbak na Marka: kritika

PiliFilipino: Isang Teorya ng Wika

Panayam Profesoryal Cecilio M. Lopez sa Wika at Panitikang Filipino

ni Dr. Rhod V. Nuncio

(Sipi mula sa babasahing papel ng panayam sa Y407 Pamantasang De La Salle, Marso 30, 9:30-11:00 n.u.)

Ang limitasyon ng aking wika ay siyang limitasyon ng aking mundo. – Ludwig Wittgenstein (TLP 1922)

Anong teoryang pangwika ang maaari nating gamitin para ipaliwanag ang kasalukuyang hubog, anyo at takbo ng wikang Filipino? Paano ito makatutulong upang maging masinop at masinsin ang ating analisis ng wika at ang naturang gamit nito para sa mga tao at sa lipunan niyang ginagalawan?

                Ito ang dalawang pangunahing tanong na sasagutin ko sa panayam na ito. Ang una ay tumutukoy sa pagkakaroon o kawalan ng internal na banghay o istruktura ng wika natin na pundasyon o basehan ng performatibong kakayanan ng mga Filipino na gamitin ang wikang Filipino. Samantala ang ikalawa nama’y tumutukoy sa praktikalidad ng teorya upang tasahin at usisain ang nangyayaring pagbabago ng wika sa gitna ng mabilisang pagbabago ng ating panahon.

PiliFilipino – ito ang inihahaing panimulang teorya upang suriin ang paimbabaw, malaliman at kaibuturan ng wika.  Ang tatlong bahagdang ito ng wika ang magiging punto ng analisis at pagdadalumat. Hango ito sa sinabi ni N. Chomsky (sa Searle 1971) na mayroong surface structure (paimbabaw) at deep structure (ubod) ang wika. Ang sa akin naman, may pumapagitna sa dalawang level na ito, ang middle structure na tatawagin kong lalim ng wika. Ito ang nawawala sa kayarian ng wikang Filipino (WF). Sa madaling salita, walang lalim ang wika dahil walang gramatikang nakaugat sa internal na himpilan ng ating kamalayan. Tanging ang malakas at dominanteng paimbabaw na puwersa na mula sa iba’t ibang direksyon, ideolohiya, adbokasi ang kasalukuyang nagiging sandigan at batayan sa pagbabagong pangwika. Sa ngayon hangga’t di matutugunan ang kakulangan sa lalim at ubod ng WF, ang paimbabaw na level ng wika ang tumatayong stratehiya sa pagpili, pagpilipit at pagpipilit na lumabas ang kakanyahan ng wika. Ang tanong nga lang, hanggang kailan ito tatagal? At aasa lang ba ang lahat sa politikal at ideolohikal na bangayan ng mga makawika ang hinihintay na pagkagulang ng WF? Ika nga’y matira ang matibay!     

Katulad ng nabanggit, paimbabaw ang debelopment ng wikang Filipino. May tatlong pananaw tungkol dito:

a.)    Kasalukuyang nililinang pa rin ang wika mula sa pinagbatayang wikang Tagalog at ang nakalululang hamon na paglinang nito mula sa mga katuwang na wika sa bansa,

b.)    Mabilis na paglaganap ng Taglish sa iba’t ibang domain ng kaalaman at praktika,

c.)     Interbensyon ng gahum (estado, iskolar, media) na nakakaapekto sa menu ng pagpili, pamimilit at pagpilipit sa wikang Filipino.

… … …

PAIMBABAW NA WIKA

Ang puwersa ng pagbabagong wika ng WF ay hindi nakatarak sa kognitibong kakayahan ng tao kundi sa samutsaring timpla (o gimik) at interbensyon ng mga institusyon, grupo at mga polisiyang bitbit ng mga ito. Bakit hindi nagmumula sa kognisyon o sa mental na proseso ng paglikha ng wika? Dahil madalas at sa maraming pagkakataon ang internal na lohika at istruktura ng pag-iisip natin ay nakakapit sa banyagang padron, sa banyagang wika – Ingles. Pansinin:

  1. Ang makabagong alpabetong Filipino ay binibigkas ayon sa Ingles. May implikasyon ito sa ponetika dahil nabaligtad ang prinsipyo ng “kung ano ang bigkas, siya ang baybay”. Imbis na phonocentric (una ang tunog kasunod ang baybay) naging graphicentric (kung ano ang letra sa Ingles, ito ang baybay). Kung kaya’t mamimilipit sa pagbigkas ang maraming batang mag-aaral ng WF kung ito ang prinsipyong susundin sa ponetika ng WF.  Ang “bahay” ay bibigkasing “bey-hey”.
  2. Ang pagbaybay ng mga hiram na salita at paglahok nito sa sintaktikang anyo ng pangungusap ay nakakiling sa Ingles.  Hal. Nakaka-turn-off naman ‘yang friend mo. So, yabang!  Marahil sa mga Manileno o elistang namimilipit magFilipino o mag-Ingles, ito ang makabagong syntax sa palabuuan ng pangungusap. Laganap din ito sa broadcast media, showbiz, advertisement, interbyu sa mga politiko at kabataang cosmopolitan kuno ang oryentasyon sa kasalukyan.
  3. Ang tinatawag na code-switching ng mga dalubwika (Sibayan, Baustista, Cruz) ay totoo namang di code-switching dahil ganito naman ang kaayusan at kayarian ng pangungusap sa mga wikang lubos-lubos ang panghihiram ng mga salita. Wala nang switching na nagaganap dahil lantaran na itong lumilitaw sa mga diskursong gamit ang WF. Syntactic-semantic substitution ang nagaganap dahil ang paggamit ng i-, pag-, mag-, nag-, kaka-, um-, na-  ay sadyang naghihintay ng halinhinang mga salitang banyaga o hiram nagiging structurally flexible sa formang Taglish.

 

i-zerox, pag-zerox, mag-zerox, kaka-zerox, i-solve, pag-solve, nag-solve, kaka-solve
i-text, pag-text, mag-text, kaka-text, na-text i-equate, pag-equate, mag-equate, kaka-equate
um-attend, um-increase, um-order, um-answer  

 

Kung kaya’t multiple substitution ang pedeng gawin dito na maiaayos o mailalapat din sa pangungusap.

Hal. “I-zerox mo ang papers mo sa promotion.”  “Ok na kaka-zerox ko nga lang.” Ang Tagalog/Filipino component (unlapi o hulapi) ay laging co-dependent sa hiram na salita, subalit nanatiling buo ang salitang Ingles o ibang hiram na salita.

Wala namang ganitong halimbawa (co dependent ang Ingles sa Filipino):

Re-ayos mo na yan!

Anti-makabayan ang mga trapo sa Congress.

Pindotize (na katawa-tawa ang dating) mo yong keypad.

Hindi ang wikang Ingles ang kalaban natin. Maaaring matuto ang isang tao ng higit pa sa dalawang wika. At kapag sinabi nating kakayahang bilingual o multilingual, nararapat na magkapantay ang kabihasaan ng isang tao sa pagbasa, pagsulat, pakikinig at pagbigkas sa mga wikang ito. Hindi tingi-tingi.

Ang problema’y kapabayaan at ang pagpapaubaya na sa darating na panahon, gugulang at uunlad din ang WF. Fatalistikong pananaw ito. Tila si Juan Tamad ito na naghihintay sa pagbagsak ng bayabas sa kanyang bibig. 

Kung kaya’t nangyari ang iba’t ibang direksyon at agendang pangwika na batay sa interes ng iilan at uso ng panahon. Ang iba’t ibang direksyong ito ay unti-unting nawawala’t namamatay, unti-unti nauungusan ng malalaking diskurso tulad ng globalisasyon, industriyalisasyon at postmodernismo. Kung kaya’t sa ating bayan mismo, nagtatalaban ang mga ito at naiiwang nakatindig ang mapanuksong alternatibo – ang gawing wikang ofisyal at panturo ang Ingles.

Tingnan natin ang iba’t ibang direksyon na narating ng ating wika sa kasalukuyan:

1.)    Ang WF ay Taglish – wikang bunga ng eksposyur sa midya, paimbabaw at walang malinaw na gramatika (kung meron man contingent ito at nakabatay sa talastasang publiko), ang wikang “maiintelektuwalisa ayon kay Bonifacio Sibayan” (sipi mula kay Sison-Buban 2006)

2.)    Ang WF ay Taglish na may varayti sa iba’t ibang wika sa bansa ayon kay Isagani Cruz

3.)    Ang WF ay batay sa Tagalog o ang pananaig para rin ng puristikong gahum o ng Imperial Tagalog; walang pagkakaiba ang Filipino at Tagalog ayon kay Cirilo Bautista (pananalitang ibinigay sa lunsad-aklat ng Galaw ng Asoge, 2005)

4.)    Ang WF ay larong-wika na pinasok ng mga batang manunulat ngayon, iskolar sa iba’t ibang larang sa akademya, na walang malinaw na alintuntunin ng laro ngunit nangingibabaw na examplar ng kasalukuyang anyo ng wika

… … …

UBOD NG WIKA

                Ang ubod ng wika ang unibersal na forma o kaayusan ng basikong yunit ng kamalayan na taal nang matatagpuan sa isipan ng tao. Kumbaga ito ang template ng isipan natin na yari na – naghihintay na mapunan, mahubog, malilok, at maisaayos ayon sa idaragdag na istruktura ng natural na wika. Kumbaga ito ang “universal o generative grammar” ni Chomsky, ang “private language” ni Wittgenstein, “archi-writing” ni Derrida. Bago pa man may istruktura ng wika, may nakalikha nang istruktura ang isip na tatanggap at mag-oorganisa ng kamalayan ng tao. Kaya’t may kakayanan ang lahat ng tao na matuto ng wika, ng kahit anumang wika, dahil sa ubod ng wikang nakahimpil sa isipan natin. Ito ang a priori grammar. Ito rin ang nag-uudyok sa imahinatibo’t malikhaing paraan ng isip natin na ikonstrak ang wika batay sa iba’t ibang modalidad/range/linguistikong yunit sa pagkatuto ng wika… … …

LALIM NG WIKA: GRAMATIKANG FILIPINO?

Lahat ng buhay na wika (natural languages) ay dumaraan sa mahabang panahon ng pagbabago at madalas hindi developmental ang yugto ng pinagdadaanan nito kundi retardasyon at tuluyang pagkawala. Alam natin ang magiging kahihinatnan ng maramihang puwersang pangwika na paimbabaw na nagtatalo-talo at naghahalo-halo sa isip at kamalayan ng tao. Higit pa riyan, nagpapaubaya at nagpaparaya ang mga ispiker-tagapakinig ng wika dahil wala silang masandigang internal na lohika o gramatika ng wikang naririnig at nababasa nila. Alalahanin natin ang sinabi ni Emerita S. Quito (1989/2010: 23): “Hanggang ngayon, tayo ay nasasadlak sa kabulukan ng Taglish. Ang maikling kasaysayang ito ng wika sa ating bansa ay nagpapahiwatig ng dalawang bagay. Una: pagkatapos ng 88 taon, hindi pa rin maaaring sabihin na ang Pilipino ay natuto na ng wikang Ingles; at ikalawa, lumaganap ang isang bulok na wika, ang Taglish, na hindi Ingles at hindi Filipino.”

Mahalaga ang lalim ng wika dahil:

  1. Ito ang nagsasaayos ng mga signal o yunit ng ubod ng wika para maging natural na wika,
  2. nagsisilbi itong auditing at editing facility sa isip ng gumagamit ng wika,
  3. ito ang precursor ng imahinatibong pag-iisip ng tao ayon sa tuntunin ng wika niya at ng daynamikong kakanyahan at kakayahan ng wika sa pagpapakahulugan
  4. nagiging transisyonal at transgenerational ang pagsasalin ng pagkatuto ng wika na di nakadepende sa kung ano ang uso at pinapauso
  5. intralinguistic facility ito para sa transformasyon ng wika ayon sa pagbabalanse ng internal na lohika ng kanyang wika at ng praktika/gamit ng wika bunsod ng pagbabago sa lipunan at iba pang external factor.

… … …

Ang pagpili ng Filipino bilang wika ay mangyayari sa kailaliman ng kanyang isip at kung magkagayon malayong-malayong mabubuwal nang agad-agaran ang Filipino (tao at wika) sa daluyong ng pagbabago sa mundo at lipunang ginagalawan. Ang PiliFilipino ay panimulang pagtatangka sa pagteteorya sa wika at analisis ng WF na may sandamakmak na varayti. Inisyal na hakbang ito sa binubuong teorya ng wika at sa implikasyon nito na ang istruktura ng WF ay dapat nakaangkla sa lalim at ubod ng wika o sa gramatika (prescriptive) at pre-grammar (individuated inscription) ng isang tao. Ang paimbabaw na wika’y di maglalaon ang magiging natural na wika (descriptive) na gagamitin ng mamamayan. Ang PiliFilipino ay kritikal at istratehikong pagpili ng taong malay sa ubod at lalim ng kanyang wika upang maging kanyang wika sa pakikipagtalastasan, pamimilosopiya, paghahanapbuhay, pagkrikritika at iba’t ibang komunikatibong sitwasyon at pagkilos. 

                Kung kaya’t ibalik natin ang wika sa kaibuturan ng kamalayan natin at di lamang sa sanga-sangang dila ng gahum.

Saysay at Salaysay ng Pantawang Pananaw mula Pamumusong Hanggang Impersonasyon

ni rhod v. nuncio

- Sinipi mula sa masteral tesis ng awtor na nailimbag sa Sangandiwa (2004)at Malay (2005).

Our literary tradition is unique in a way. Although all oral and written literature…may be said to reflect the complex sectoral conflicts of any historical period, our literary tradition has developed in constant engagement with urgent sociopolitical debates. It has been engaged in criticism, in questioning and protest, in resistance through comic, satiric and other devious ways.

- E. San Juan, History and Form 

Dalumat at Saysay

Mariing pinapahalagahan ang kakayahan ng tawa upang pagaanin at pasayahin ang kalagayan ng buhay ng tao. Sa tawa lamang, ika nga, may redempsyon mula sa problemang kinahaharap ng sinuman. Sa ngiti, hagikhik o halakhak naibubulalas ang tanging paggapi sa kalungkutan. Sa tawa nagkakaroon ng pagtudling sa sakit at pag-ahon upang purgahin ang emosyon ng tao mula sa kabigatan ng saloobin o damdamin. Di ba nga’t tinaguriang isang therapy ang pagtawa? “Laughter is the best medicine and humor is the spice of life” (Batacan 1966). Kung susuriin nang mabuti ang tawa ay isang mekanismo ng damdamin na nagbibigay laman sa puwang o guwang sa damdamin ng isang malungkuting tao o di kaya’y yaong naghahanap lamang ng kasiyahan sa buhay. Kung kaya’t, mahihinuha sa sikolohiya ng tao ang pag-imbento niya ng mga kaparaanang magpapaaliw sa kanya. Dapat may objek na pinagmumulan ng aliw, may mga persona o maskara na nagtatanghal at may mga pangyayaring nagiging tampulan ng kasiyahan. Ito ang naging dahilan marahil kung bakit naging pamoso ang matsing sa mga kwentong bayan at ilang pabula na kinawiwilihan sa bayan-bayan. Dagdag pa rito, ang pagkakaroon ng payaso, pusong, kengkoy, aktor sa entablado o saan man ay naging popular sa pagbibigay kasiyahan. Ang eksenang nadulas, nadapa, nahulugan ng mabigat na bagay at marami pang iba ay mga pangyayaring nagdudulot ng katawa-tawang reaksyon sa iba. Maging ang paghahalo ng imahinasyon at libido ng tao upang kilitiin ang sexual na sensibilidad ay nagiging katawa-tawa rin; ito ang tinaguriang green jokes o toilet humor. Maaaring may nakaligtaang isama sa ganitong paggalugad sa penomenon ng tawa subalit ang kalikasan at kakayahan ng tawa upang magbigay ng aliw ay isang malawak na terrain sa sikolohiya. Ang mga halimbawa sa itaas ay mahalagang nabanggit upang bigyan ng pagtatasa o kaibahan sa isang uri ng tawa o pagpapatawa na nakaangkla hindi lamang sa damdamin o emosyon ngunit maging sa kamalayang Pilipino. Sa paggamit ng salitang ‘pananaw’ tumutukoy ito sa pag-iisip ng tao. Kung ang tawa ay reaksyong pandamdam, patungkol naman ang pananaw sa kaisipan. Pinagninilayan o pinag-iisipan ng isang tao ang pagkakaroon ng pananaw. Higit pa sa isang opiniyon lamang ang pananaw ng isang tao, isang pagbasa o interpretasyon ito sa nangyayari sa kanya at kanyang kapaligiran. Inaarok ng isipan ang kahalagan o kabalintunaan ng isang pangyayari o kaalamang naging malaki ang epekto o kinahinatnan sa sariling buhay, pakikipag-ugnayan sa iba at sa sandaigdigan. Kung isang interpretasyon o pag-unawa ang pananaw, isasakontexto ito bilang kritika. Naiiba ang kritika sa komentaryo sapagkat pinagnilayan ito nang husto at hindi lamang puna nang puna sa nakikita o nararanasan. Ang kritika ay interpretasyon o pagbasa sa karanasan, texto, kultura na inuunawa sa perspektiba ng kamalayan. Hindi neutral na salita ang pananaw sa pagbasang ganito. Kritikal na pagbasa ito at nakaugat sa kontextong panlipunan. Ang pantawang pananaw ay nangagahulugang tawa bilang kritika sa mga isyu at tauhan sa lipunan. Kung kaya’t isang pagbasang kritikal ng kamalayan (pagsasanib ng damdamin at isipan) ang pantawang pananaw, ng isang taong mulat sa nangyayari sa lipunan. Ang pantawa bilang ‘pan + tawa’ ay pag-angkin at pantukoy sa kakanyahan at kakayahan ng tawa bilang kritika. Tinaguriang pantawang pananaw ang ganitong kalikasan at kakayahan. Ang tawa bilang catharsis ay masasabing panandalian—isang comic relief. Ang pantawang pananaw ay nakakabit sa kamalayan at diwa ng mga Pilipino. May limang elemento ang pantawang pananaw. Ito ang: (1) midyum, (2) kontexto, (3) kontent o anyo, (4) aktor, at (5) manonood. Isang diwa ng karanasang Pilipino ang pantawang pananaw. Nakapaloob ito sa karanasan ng tawa bilang kritika, bilang pagtuligsa sa kapangyarihan at kaayusan sa lipunan na mababakas mula pa sa oral na tradisyon, bago pa dumating ang mga Kastila, hanggang sa paglaganap ng mass media ngayon. Ang bahaging ito ay tumutukoy sa midyum ng pantawang pananaw. Ang midyum ay daluyan na kung saan nagiging laganap o natatangi ang pantawang pananaw. Kasama rin sa elementong ito ang lunan o situs ng daluyan, halimbawa, sa entablado, kalye, radyo at telebisyon. Samantala, nakapaloob sa daluyang ito ang iba’t ibang anyo na kinabibilangan ng kwentong bayan, entremes, sainete, drama, bodabil, dulang panradyo at impersonasyon bilang palabas sa telebisyon. Ang mga nagsisiganap o mga aktor, karakter ang tinaguriang mga pusong, aktor/komedyante at impersoneytor. Ang mga isyung panlipunan na tumatahak sa sosyal at pulitikal na kalagayan ng bansa ang bumubuo sa kontexto ng pantawang pananaw. Ilang Katangian ng Pantawang Pananaw Isang pagbasang kritikal. Katulad nang nabanggit na hindi lamang pagtawa na walang kontexto ang pantawang pananaw. Itinataas ito hindi lamang bilang sa aspektong emosyunal, kundi bilang isang kritikal na pagbasa na tumatarok sa kamalayan at kaisipang Pilipino. Subjektibong pagbasag sa imahe at katawan. Masasabing isa itong pagkwestiyon sa katauhan, kaligiran, katawan, at kaayusang panlipunan bilang objek ng tawa at pagtuligsa. Winawasak nito sa ganitong kritikal na pagbasa ang imahe ng kapangyarihan bilang kahinaan o ang kapangyarihan bilang imahe ng kawalang kapangyarihan. May kasaysayan. Masasabi nating nakatuon sa pangyayaring historikal ang pagkukwestiyon sa imahe o katawan ng kolonyalismo (pahanon ng pananakop) o komersyalismo (panahon ng kulturang popular). Nagpapabago ng kahulugan ang pantawang pananaw sa tayo o poder ng karanasang kolonyalismo o komersyalismo. Intersubjektibo. Nangangailangan ng kapwa o sabjek na tuwirang babasa at magkikritika gamit ang pantawang pananaw. Ang ganitong paraan ay nangangahulugan ng walang humpay na pagbasa ng manonood, tagapakinig at sinuman upang makapagbigay ng tuloy-tuloy na panlipunang kritika. Intertextual at Reflexibo. Nangangailangan nang pagiging bukas ng ilang texto upang magamit sa pagpapakahulugan at pagkatuto sa mensahe o simbulo sa alinmang diskurso. Kung kaya’t mahihinuhang naglalakbay ang pantawang pananaw mula sa kwentong bayan hanggang sa kulturang popular. Samakatuwid, hindi lamang masasabing isang genre o anyo ng panitikan ang pantawang pananaw, sapagkat nakabukas sa iba’t ibang anyo at daluyan sa karanasang Pilipino ang pagiging texto nito bilang pagbasa. Maaari rin kasing isama ang komiks, comic strip na makikita sa mga pahayagan, pelikula at iba pa. Kung tutuusin, isang magandang paksa sa iba pang pag-aaral ng pantawang pananaw ang isama ang ilang nabanggit na anyo. Subalit nakatuon lamang sa limitasyon ng pag-aaral na ito ang konsepto at praktika ng pagtatanghal at palabas gamit ang pantawang pananaw, partikular sa impersonasyon. Sa bandang huli ang puntos ng intertextualidad sa pagdulog ng pantawang pananaw ay masasabing paglulugar at paglilinang sa ugnayan ng kapangyarihan, karanasan, kaalaman, diwa, at katauhan upang isakontexto ang pakay ng pag-aaral na ito.

Salaysayin

Tungkol sa impersonasyon bilang pantawang pananaw ang pag-aaral na ito. Nakatuon sa kasalukuyan, sa napapanahong isyu at tauhan sa lipunan ang pagbasa ng impersonasyon. Subalit bago natin patibayin ang kasalukuyang diskurso, diwa, dalumat at pagbasa ng impersonasyon kinakailangan muna nating balikan ang salaysay at saysay ng pantawang pananaw. Isang dalumat ito ng pagbasa – isang reflexibo at kritikal na pagsukat sa nangyayari sa lipunan, sa mga tauhan sa lipunan. Upang mabigyan ng katuwiran ang kasalukuyang pagbasa sa impersonasyon bilang pantawang pananaw, marapat na alamin kung bakit naging reflexibo sa tala ng kasaysayan ng dula at panitikan ang pantawang pananaw. Ang dalumat na ito ay isa na mismong pagteteoryang politikal, sosyal at kultural. Nakabalot sa tradisyon at kultura ang panitikang nagbibigay ng pakahulugan, puna at deskripsyon sa nangyayari sa lipunan. Sa ganitong analisis, nakatuon sa isyu at tauhang sumasagisag sa o bumubuo ng lipunan ang panitikan bilang texto. Ang texto na umuugma sa samu’t saring pakahulugan at ganap na impluwensya nito sa kalakaran ng mga tao at institusyon, politika at kultura ay masasabing may kaganapan sa paglipas ng panahon. Kung kaya’t ang pantawang pananaw bilang dalumat ng pagbasa ay magsisilbing diwa sa pag-uunawa sa kaganapang sosyo-politika sa pamamagitan ng tawa. Mahalaga ito sapagkat bilang dalumat gustong ipahatid ng pag-aaral na ito na namumutawi na ang pantawang pananaw sa talastasan o kwentuhan at pagtatanghal bago pa man dumating ang mga Kastila. At nagpapatuloy ito sa ngayon sa mga palabas sa telebisyon bilang isa sa mga bumubuo ng kulturang popular. Bilang isang diwa, nakapaloob na sa damdamin at isipan ng mga Pilipino ang pagpapatawa bilang pagbatikos sa kolonyal na kapangyarihan. Makikilala ang pantawang pananaw mula sa mahabang naratibo ng karanasan at kasaysayan ng mga Pilipino. Sumasabay ito bilang diwa at dalumat sa iba’t ibang anyo at genre ng panitikan. Hindi naman masasabing isang likas o lantay na uri o anyo ng panitikan ang pantawang pananaw dahil sa pagiging reflexibo at daynamiko nito sa takbo ng panahon. Kasama gayundin, bilang bahagi ng kritikang intertextual ang pakahulugan, deskripsyon at puna ng pantawang pananaw bilang isang pagbasa sa pagkaka-ugnay mula dula at pagtatanghal hanggang sa palabas sa mga isyung politikal at kultural ng isang bansa. Samakatuwid, isang kritikang panlipunan ang tawa bilang pananaw na maaaring sabihing impluwensyal upang makapagdulot ng malalimang repleksyon at pagsusuri sa gitna ng pagtawa o paghalakhak. Bilang isang pagbasa ang mananaliksik ay gagawa ng sarbey sa paglilinang sa salaysay at saysay ng pantawang pananaw. Hindi nagtatakda ng isang ganap na kasaysayan ang gagawing pagtalakay dito. Layuning bumuo ng sarbey ang pagsasalaysay na ito mula sa naitalang naratibo, kuwento o texto. Kasama rito ang pagtalima sa dalumat ng pantawang pananaw sa pagbabalik mula sa nakaraan. Hahatiin sa dalawang punto ang gagawing paggalugad sa nakaraan. Kabilang sa sarbey na ito ang mga sumusunod: (1) Pusong mula sa kwentong bayan, (2) entremes at sainete mula sa komedya at sarswela, (3) drama, (4) comedy skits mula sa bodabil, (5) dula mula sa programang panradyo at (6) palabas sa telebisyon na may impersonasyon. Magandang balikan ang ilan sa mga datos na nagpapatibay sa ganitong penomenon ng tawa na hindi lamang bilang pang-aliw sa manonood bagkus, isang pagpuna o kritika rin. Mula sa Kwentong Bayan—Ang Pusong Mayaman at laganap ang mga kwentong bayan sa oral na tradisyon. Pasalin-salin sa bukambibig ng mga taong pinanggalingan, tumangkilik at tumatangkilik pa rin sa mga kwentong ito. Bilang daluyan ng pantawang pananaw masasabing nagsimula pa noong bago pa man dumating ang mga Kastila (ika-16 siglo pababa) ang mga kwentong bayan na ito. Kung tutuusin ang pagsusuri sa kontexto nito ay bilang isang social praxis. Bago man ito tinaguriang isang panitikan, isang matibay na kinagawiang tradisyon at pamumuhay ang pagsasalin ng kani-kanilang kaalamang bayan. Ayon kay F. Lando Jocano ang tradisyong oral ng mga Pilipino ay nagbubunsod sa isang malakihang rekonstruksyon ng panlipunang kontexto ng sinaunang kasaysayan. Nakapagbibigay din ito nang mas mahusay na pag-uunawa sa mga detalye ng ganitong tradisyon sa kasaysayan na kung saan nagsisilbing pundasyon ng kasalukayang kultura at lipunan ng mga Pilipino (sa Manuud 1967). Samakatuwid, ang puno’t dulo ng tradisyong oral ay nasa kaligirang panlipunan na tumatalakay sa buhay-buhay, kustumbre, paniniwala, sining at spiritualidad. Isang malaking dagok kung ituturing na primitibong panitikan ang kabilang sa ganitong tradisyon. Mahirap tukuying isang primitibo ang anyo ng kwentong bayan, at isang lipunang walang sistemang panulat ang pinanggalingan nito katulad nang nabanggit ni Arsenio E. Manuel. “The best examples of primitive literature may be found on non-literate societies. Illiterate bearers carry on the traditions supposed to have been transmitted through the ages for generations…because these traditions are oral or verbal. A collection of such traditions may be labelled primitive literature” (Manuud 1967: 255). Sa katunayan, tumuturol lamang sa aspekto ng panahon o peryodisasyon ang konsepto o lebel na primitibo. Subalit ang nilalaman ng nasabing tradisyon ay hindi. Sa ganitong argumento, masasabi bang ang nilalaman ng ating kultura sa ngayon ay magiging primitibo makalipas ang limampu o isandaang taon? Hindi pa patay ang tradisyong oral sa ngayon, bagkus nakikipagsabayan pa ito sa ilang bahagi ng bansa, lalung-lalo na sa mga probinsya. May sistema rin ng pagsulat ang mga sinaunang Pilipino. Hindi lamang patungkol sa pagkakaraoon ng alpabeto o wikang napreserba sa panitik ang sistema ng panulat (baybayin/alibata). Ang tradisyong ito ay namayani sa paninimbulo sa gawang sining at kilos ng mga tao noon. Kasama sa paninimbulong ito ang mga nakakatawang kwentong bayan ukol kay Juan Pusong o Suan ng mga Tagalog at mga Kapampangan, Juan Usong (Osong) ng mga Bikolano, Juan Pusong ng mga Taga-Bisaya at Sulo; at Pilandok ng mga taga-Maranao (Eugenio, 1989). Bakit paninimbulo? Dahil sa kwentong bayan mahirap tukuyin kung talagang nangyari ang mga salaysaying ito sa kanilang karanasan o kasaysayan. Bagkus, malalaman ang mensahe ng mga nakakatawang kwentong bayang ito sa pagsipat sa tawa bilang kritika sa karanasan at kultura ng mga sinaunang Pilipino. Gamit ang ginawang koleksyon ni Eugenio, susuriin sa bandang ito ang tatlong kwentong bayan ng Pusong na nagmula sa mga Cebuano (369-370), Waray (370-371) at mga Muslim ng Sulu (379-380). Tingnan ang balangkas ng naratibo ng tatlong nabanggit. Sa kabuuan, ang pinakabuod ng kwentong ito ay tungkol sa pakikipagsapalaran ni Juan Pusong at sa kanyang pakikipagtunggali sa hari o datu sa pamamagitan ng pagbibiro at pagiging tuso. Sa bandang huli, ang kanyang katawa-tawang pagbibiro ay nagdudulot sa kanya ng kapahamakan ngunit sa ganito ring pagbibiro siya nagwawagi. Mga Kahulugan ng mga titik o unit ng naratibo: A – bida B – ang Hari o taong binibiro ni Juan T – mga nakakatawang pagbibiro X – tunggalian o konfrontasyon ng A at B C – tagapamagitan, maaaring isang tao o hayop Ct – panggogoyo o pagbibiro sa tagapamagitan Y – pagtakas ng bida Yt – panloloko o pagbibiro muli ni A kay B Z – konklusyon ng kwento Cebuano Waray Muslim ng Sulu A Pusong Pusong Posong B Hari Hari Sultan at Pitong datu T Pinutol ang buntot ng mga baka at binaon sa putikan. Sinabi sa hari na nalunod ang mga baka. Gustong makuha ang pabuya ng hari sa pamamagitan ng pagpapanggap na may lorong nagsasalita. Biniro at nakipagtalik sa anak na babae ng Sultan isang gabing umuulan. X Nalaman ng hari ang kalokohan ni Juan at inilagay siya sa hawla at pinatapon sa dagat. Kahahabol ng hari sa loro siya ay napunta sa dumi ng mga hayop. Hinuli si Juan at itinale sa poste. Pumunta sa pitong datu na nagpapagalingan para sa kamay ng dalaga at sinabi ni Posong na nakipagtalik siya sa anak ng hari na kasing sarap ng nganga. Hinabol siya ng mga ito. C Isang lalaki Prinsipe Mga mababangis na hayop sa gubat Ct Inalok na ikakasal ang lalaki sa anak na babae ng hari kung makikipagpalit ng puwesto. Inalok ang Prinsipe na mamili sa mga anak na babae ng hari upang pakasalan Sa hudyat ng gong nang tamaan ng mga karibal ni Juan nagising ang mga natutulog na mabangis na mga hayop. Y Nakatakas si Juan at bumalik sa hari Bumalik si Juan sa hari na nakasuot nang marangyang kasuotan mula sa prinsipe Nakatakas si Juan mula sa mababangis na hayop at sa mga karibal niya. Yt Sa panloloko uli ni Juan sinabi niyang hinahanap ng mga kamag-anak ang hari sa ilalim ng dagat Sinabing maraming ginto at kayamanan sa ilalim ng dagat Z Ipinatapon ang hari sa dagat at si Juan ang naging bagong hari Initusang itali at itapon ang hari upang makita nito ang mga kayamanan sa ilalim ng dagat Nilamon ng mga mababangis na hayop ang pitong datung karibal ni Juan. Anong paninimbulo o signos meron ang mga kwentong nabanggit? Gamit ang mga talang pangkasaysayan at ibang panunuri sa kalagayan noon ng mga Pilipino, babasahin natin ang texto sa punto de bista na ibinigay ni William Henry Scott (1982) at sa perspektiba rin ng dalumat ng pantawang pananaw. Ayon kay W. H. Scott, hindi totoong mahirap balikan ang kasaysayan ng mga sinaunang Pilipino, dahil lamang sa itinakda ng mga Kastila na wasakin ang mga labi ng kalinangang panulat o oral at kaalaman noon. Ang mga Kastila ang may monopolyo sa pagbubuo (o pagwasak) ng panibagong kaalaman upang gahasain ang kultura, kasaysayan at kamalayan noong panahong iyon. Subalit may mga guwang sa texto (cracks in the parchment) na maaaring basahin batay na rin sa oral na tradisyon na naging daluyan ng mga kwento kay Juan Pusong, at batay na rin sa ginawang koleksyon ni Eugenio (1989). Ano ang maaaring ipasok sa pagbasa ng mga guwang na ito? Patungkol ang unang paliwanag sa pag-usisa upang mang-uyam at manudyo sa harap ng may kapangyarihan, i.e., karaniwan ang hari o sultan. Kung susuriin nang mabuti si Juan Pusong ay isang ordinaryong tao lamang na mahilig magbiro hindi sa katulad niya (sa kontexto ng nabanggit na kwento), kundi sa katauhan ng mga hari at datu—silang mga angat sa estado sa lipunan. Maaaring hindi totoo subalit sino naman ang makakapagsabi, gayong dumaan sa mahabang panahon ang pagsasalin sa bibig ng ganitong kwento. Kung tutuusin sa pagdating ng mga Kastila at sa ilang anyo ng dula na galing sa Espanya, ang pamumusong ay naging kasakasama bilang komentaryo sa pagtatanghal. Isang patunay na ang pusong at pamumusong ay bahagi ng pagganap at paggamit sa wikang oral. Sabi ni Feldman: “And these events, as signal social events, not only take place in, but…are made by their characteristic forms of talk, for these forms of talk are much like those other event-making forms of language” (1991: 49). Kung kaya’t maisasama sa pagtatanghal ang mga kwentong pusong sa dahilang sa pamamagitan ng pagkukuwento at pagsasalin-salin nito sa ibang bibig, ang kaganapan ng buhay at kaisipan ang naipapaabot sa ibang nakakarinig o nakakaalam. Hindi ang pagkamito ng kwento ang punto rito bagkus, nakatuon sa mensahe at simbulo laban sa imahe ng kapangyarihan. Katulad sa Sulo, sinabing lumaganap ang kwentong Pusong noong panahong nanungkulan ang isang sultang diktador o autokratiko. Maipapalagay na gumamit ng kwentong Pusong ang mga tao noon upang paglaruan ang imahe ng Sultan at upang ilabas ang kanilang saloobin sa kagustuhang makaganti sa katauhan ni Juan Posong (Eugenio, xxxv). Umaangkop sa pantawang pananaw ang katauhan ni Juan Pusong bilang aktor sa pagpapatawa at pagbibiro. Sinusumbatan ng kwento ang kapangyarihan sa katauhan ng isang tuso at mapagbirong tao. Si Pusong o Posong ay isang karakter na masasabi nating binuo sa tradisyong oral at gumamit ng pang-aasar, panggagaya o pagpapanggap at panloloko. Subalit hindi dapat tingnan sa negatibo ang mga katangiang ito ni Posong, tulad ng depinisyon nina Hart at Hart: [Juan Pusong] “is…a scampish young Filipino trickter, whose swindles, notorious escapades, and practical jokes are always amusing, frequently off-color, sometimes obscene but rarely villainous” (sa Eugenio 1989: 315). Maituturing na isang pagtingin sa kapangyarihan ng tawa o pagpapatawa ang mga kaparaanan ni Posong. Nakakatawa nga ang mga ito dahil ginagawa nitong mangmang ang hari at sa bandang huli si Posong ang humahalili at nagwawagi. Katangian ito ng pagsubvert at pagbaligtad sa kapangyarihan. Na kahit sa panahon noong bago pa dumating ang mga Kastila, ang mga sinaunang Pilipino ay nagpapatawa at nagbibiro na upang kwestyunin ang nasa kapangyarihan. Ito ang guwang sa mga kwento at kasaysayang, maituturing, patungkol sa kamalayan at karanasang Pilipino noon. Batid pa nga ni F. Landa Jocano na: “Oral folk literature functions in society as a means through which the people’s faith in the efficacy of their tradition is affirmed, and their convictions strengthened. It constitutes the framework of meaning and values in terms of which the people interpret their experience and guide their actions” (Manuud 1967: 307).

Pagdalumat-salita tungo sa pagteteoryang Filipino

PANAYAM DR. ISAGANI R. CRUZ (binasa sa DLSU noong Nobyembre 13, 2008)

PAGDADALUMAT-SALITA: Kung Bakit Hindi na Hikain ang Wika ng Teorya sa Wikang Filipino

ni Prof. Rhoderick V. Nuncio, Ph.D. Departamento ng Filipino, Kolehiyo ng Malalayang Sining, Pamantasang De La Salle-Maynila

Nais kong buwagin ang matagal nang paniniwala na walang kakayahan ang ating wika—ang wikang Filipino—na magamit sa larangan ng pagteteorya. Hindi pa raw ganap na intelektwalisado ang wikang ito sa iba’t ibang larangang pang-akademya (liban na lamang daw sa panitikan) kung kaya’t nananatiling lingua franca pa lamang ito sa kalye. Ganyan ba kababaw ang tingin natin sa wikang Filipino? O dili kaya’y ganyan ang tingin nating nasa akademya sa wika ng mamamayan natin? Sa isang maliit na pulong na dinaluhan ko, talagang tingin ng iba na kapag ituturo ang isang aralin (na nakasanayan na sa Ingles) sa Filipino ay nagmumukhang mababaw daw. Sa isang pulong din, binatikos at tinarget ng pagmamaliit ang kurikulum ng Araling Filipino dahil wala pa raw corpus ng pag-aaral tungkol sa Midya at Pagtuturo. Marami silang puna, lalong-lalo na ang hindi naman gumagamit ng Filipino kesyo Ingles at Ingles pa rin ang wika ng teorya, wika ng akademya, wika ng pagtuturo, ang wika ng gahum. Iyon ang akala nila. Hindi ko na bubusisiin kung anu-ano ang dahilan kung bakit tayo ganito, at sila’y ganoon, dahil matagal ng debate ang “kababawan ng wikang Filipino”. Sa akin lamang gusto kong manindigan at sabihin at gawin na ang wika ng teorya ay nakasalalay ngayon sa wikang Filipino katulad ng paniniwala ni Dr. Isagani Cruz. Nasa wikang Filipino, sa palagay ko, ang hinaharap ng teorya sa mundo. Sa wika natin mabubuo ang teoryang titingalain ng buong mundo sa darating na dantaon. (2003: 146) Ang papel na ito ay nagsimula sa mga hamong ibinabato sa atin ni Dr. Isagani R. Cruz. Kung ang mga hamong iyon ay mga bato, sa dami ng mga matatapang na hamon niya tungkol sa isyu ng wika, pagtuturo, kritika at literatura, siguradong puro pasa na tayo. Pero ang punto niya: gusto lang niya tayong gisingin! Akala natin magaling lang magdikonstrak ng texto si Isagani R. Cruz, subalit ang totoo’y tayo ang gusto niyang distrungkahin, idikonstrak, windangin. Ito ang bitbit ko ngayong inspirasyon dahil kung wala ang aklat na Bukod na Bukod (bukod pa sa iba pa niyang kritikal at pilosopikal na mga akda), ang teksto’t texto ng kanyang kritika, ang textong si Isagani R. Cruz at ang kritikong si Isagani R. Cruz, hindi mabubuo ang dalumat ko. Hindi magiging matibay ang paninindigan ko. Tatlong sanaysay ni IRC ang magiging batayan sa panayam na ito: una, Kung Bakit Mas Dato Gid ang Wikang Filipino Kaysa Wikang Langyaw; ikalawa, Kung Bakit Hinihika ang Wika sa Kritika; ikatlo’t huli, Ang Wika bilang Ideolohiya o ang Wika ng Teorya bilang Teorya ng Wika. Hindi ko nais rebyuhin ang tatlong sanaysay na ito, bagkus magsisilbing pananda at tagapag-usad ang mga ito upang palitawin ko ang aking mga argumento.

Unang argumento: Naniniwala ako na may kakayahan ang wikang Filipino na magamit ito sa pagdadalumat upang higit na mapayabong ang karunungang Filipino at Araling Filipino.

Ayon kay IRC, “Hanganrin kong ipakita na mas mayaman ang ating wika kaysa sa banyagang wika dahil mas marami tayong salitang maitutumbas sa konseptong langyaw” (2003: 84). Karugtong nito ang paglalagom ng kanyang sanaysay: “Sa madaling salita, maraming salita tayong maaaring gamitin para pag-ibahin ang iba’t ibang kahulugan ng iisang salitang langyaw” (93). Maraming nabigay na mga halimbawa si IRC sa sanaysay na ito: kritika, teorya, kritisismo, pamumuna, panunuri, kasaysayang pampanitikan, buwis, daigdig at mundo. Ngunit ihahaylayt ko lang ang isang salita: teorya. Ang teorya na galing sa literary theory o theory ay ang “pag-aaral sa pangkalahatang isyung bumabalot sa literatura, sining, at kultura, tulad ng papel ng literatura sa mundo, kung maaari ngang matuklasan ang kahulugan ng isang likhang panliteratura, o ang relasyon ng literatura sa wika” (92) Ang teorya ay isang salitang langyaw na inangkop sa baybay Filipino. Ngunit kung susundin ang premis ni IRC mas angkop at mas wastong gamitin ang salitang “dalumat”. Mula sa etymology ng theory: Gk. theoria “contemplation, speculation, a looking at, things looked at,” from theorein “to consider, speculate, look at,” from theoros “spectator,” from thea “a view” + horan “to see.” (http://www.etymonline.com/index.php?term=theory) Kay Panganiban (1973) ang salitang “dalumat” ay kasingkahulugan ng “paglilirip” at “panghihiraya”. Sa Ingles na kahulugan, ayon kay Panganiban (1973), ganito ang ibig sabihin: very deep thought, abstract conception. Ang dinadalumat ay salita na may implikasyong abstrakto at pilosopikal. Ginagamit ang salita hindi sa payak na paraan bagkus sa mataas na antas ng pag-iisip. Sa ganitong paliwanag, samakatuwid, ginagamit ang salita bilang konsepto sa larangan ng pagteteorya. Humihiwalay sa lexical o diksyunaryong kahulugan lamang ang salita at nililirip ito sa antas ng interpretasyon. Ang kahulugan mismo ng panghihiraya ay upang maging malikhain ang isang palaisip o teorista sa kognitibong konstruksyon ng kabuluhan, kahulugan at kakanyahan ng salita bilang dalumat. Kung kaya’t pumapasok dito ang lisensiya ng isang iskolar o teorista na bumuo ng bagong salita sa dinadalumat na teorya . Kung susuriin natin ang teorya batay sa etymology nito nakatutok lamang ito tulad ng dalumat sa paglilirip o abstraktong konseptwalisasyon. Ikalawa, ipinipahiwatig nito ang distansiya ng teorista bilang tagamasid, tagatanghod, tagasipat. Subalit, wala rito ang kapangyarihan ng haraya at paghihiraya na nakasahog sa konotasyon ng salitang dalumat. Samakatuwid, kung nagdadalumat ang isang palaisip, nakakapit sa isip niya ang paglilirip, pagsisid sa kailaliman ng kahulugan/penomenon at paghihiraya nito. Ibig sabihin dahil sa imahinasyon, tagakatha’t tagasuri siya sa pagdadalumat. Hindi lamang textual ito bagkus, visual din ang saklaw ng pagdadalumat. Visual din naman ang ipinapahiwatig ng teorya ngunit palabas ito, nakatanaw ito. Sa dalumat, sasabihin kong, internal ito’t nasasakop na ang pagtanaw sa labas, dahil hiniharaya na ito sa kognitibong pagtakbo ng isip, sa loob, sa ating kamalayan. Siyempre pa kailangang linawin din kung anong kontexto nakatali ang kahulugan ng teorya dahil sa ngayon maraming kahulugan ito batay sa anumang disiplinang (siyensya, agham panlipunan o humanidades) sumususo rito. Ikalawang argumento: Hindi na bansot ang ating wika, hindi na kulang-kulang ang ating vocubularyo para sa talastasang teoretikal. Hindi na totoong kailangan pa nating maghintay ng isandaang taon para maintelektuwalisa ang wikang ito. Ang Pagdalumat-Salita Sa anumang binubuong teorya, mahalaga at makapangyarihan ang wika. Bukod sa pagtingin na ang wika ay representasyon ng mundo ayon sa mga nominalista, ang wika rin ay isang instrumento na maaaring makapagpabago ng isipan ng mga tao at sa pagtagal ng panahon ng kilos ng tao. Subalit, mas tututukan ng panayam na ito ang gamit ng wika bilang “wika ng teorya” (Cruz, 2003: 134). Mas tatalab ang hamon sa intelektuwalisasyon ng wikang Filipino kung gagamitin ang wikang ito sa teoretikal o pilosopikal na larangan ng mga iskolar. Ibig sabihin nararapat na sa wikang Filipino nag-iisip nang analitikal at kritikal at sa wikang Filipino ito naipapahayag . Ganito rin ang paniniwala ng ibang iskolar (Cruz 2003, Lumbera 2000, Salazar 2000, Covar 1998, Atienza 1996, Enriquez 1992, Torres-Yu) na sila mismong nagtangka’t nagtagumpay sa masinop at mataas na paggamit ng Filipino sa akademya. Sa ginawang paglilinaw ni I R. Cruz (2003: 134-135) sa Critical Practice ni Belsey (1980), lumitaw ang apat na konsiderasyong ito. Ayon kay Cruz, maaari nating: 1. …linawin ang bagong konsepto na nais ipaliwanag ng teorista, 2. …ituro ang mga bagong salita, kung mayroon man, na nilikha ng teorista para maipaliwanag ang kanyang bagong konsepto; 3. …ipaliwanag kung ano ang mga bagong palagay na naghahari sa diskors ng teorista, kung ano samakatwid ang kanyang nais ipalit sa kababawan 4. …kung aling mga palagay na kasama sa kababawan ang binabatikos ng diskors, hindi lamang ng nilalaman nito kundi pati na ang estilo o estratehiya ng pagsulat nito. Isang punto lang naman ang hindi ako sang-ayon, ang salin ng common-sense bilang kababawan. Ang wika ay isang ideolohiya, wika ni IRC (131). Sa tingin ko ito ang diskurso ng balana. At dahil sinabing nakasahog ang kababawan sa wika, dahil wika ang kongkretong manifestasyon nito, magiging kontradiksyon ang pagwaksi sa kababawan o common sense upang linangin ang wika ng teorya sa wikang Filipino at pagdadalumat-salita. Dalawa ang paliwanag ko rito: Una, ang common-sense, ang balon ng kaalaman at kamalayan ng mga tao upang sila’y kumilos at makipagdiskurso sa pang-araw-araw nilang buhay. Ito ang kasangkapan nila sa pag-unawa ng mga ordinaryo at maski mga komplikadong bagay-bagay sa buhay nila. Dito nanggagaling ang sumatotal ng makabuluhang pagkilos nila batay sa nabuong paniniwala at hinuha bunsod ng pagdanas o karanasan nila. Common-sense na umiyak tayo sa palabas na madrama. Siyempre dahil common-sense nga ito. Tumawa kung talagang nakatatawa. Magdala ng payong kung makulimlim ang langit. Sa normal at normatibong takbo ng buhay natin, napakahalaga ng pagkakaroon nito. Di nga ba’t ang kulang sa ganito’y nababansagang mahina ang pag-iisip. Natatanging kaloob sa atin ito dahil ito ang dahilan kung bakit nagbreakdown ang mga riserts tungkol sa Artificial Intelligence dahil ang kaya lang iproseso ng kompyuter o computational system ang impormasyon ngunit hindi ang common-sense na tulad sa isang tao. Ikalawa, ang gusto kong sabihin ay ganito. Mahalaga ang balanang pananaw dahil nakasandig dito ang pagdadalumat. Totoo ngang sa artikulasyon at presentasyon ng dalumat/teorya pinahihirap ng mga teorista/palaisip ang kanilang isinusulat, dahil common-sense din naman, para mag-isip ang babasa nito at lalo pang paghusayan ang pag-unawa rito. Ika nga’y winiwindang tayo para ang hindi obvious ang lumabas, kundi ang iba pang maaaring kahulugan. Kung kaya’t ang function ng pagdadalumat ay hindi para idikonstrak ang balanang pananaw, kundi bukod pa sana sa pagkakaroon ng ganitong pananaw, mabuksan ang iba pang posibilidad ng pag-unawa. Hindi maaaring maging kababawan ang common-sense dahil sa halos lahat ng pagkakataon, ito ang nakalitaw at nakalutang sa inaaakala nilang paraan ng pag-unawa sa praktikal na pamumuhay nila. Ang tungkulin ng teorista’t palaisip ay palawakin pa ang palaisipan ng buhay at realidad. Para sa karaniwang tao hadlang nga ang balanang pananaw para usisain pa ang ibang kaisipan at palaisipan. Ito rin ang kapangyarihan ng wika at ito nga ang layunin ng panayam kung bakit kailangang nasa wikang Filipino ang pagdadalumat dahil sa wikang balana manggagaling ang dalumat. Nakasanayan na kasi na ang wikang Filipino ay wika lamang sa komunikasyon ng mga karaniwang tao, wika ng midya at showbiz, at wika lamang sa kababawan. Subalit kailangang maging wika ito ng ating diwa, sa mataas na antas ng pag-iisip ng mga Filipino. Hindi rin naman inosente ang wika ng teorya. Ang lahat ng wika ay may pinagbubukalang ideolohiya. Ang wika ng teorista/palaisip ay nagpapahiwatig ng posisyon ng kapangyarihan. Ika nga’y bunga ito ng social capital ayon kay Bourdieu na taglay ng isang nakapag-aral, titulado, at kahit paano mataas ang katayuan sa buhay kumpara sa iba. Kung kaya’t dahil dito, natural din na magkaiba talaga ang kayarian ng wika ng balana at wika ng akademya. Tunghayan natin kung ano ang pagdadalumat-salita. Ang pagtatangkang teoretikal, alinsunod sa paglikha ng bagong salita at katuturan nito, ay tatawaging pagdadalumat-salita. Ano ang pagdadalumat salita? Tinatawag na dalumat-salita ang paggamit ng wika sa mataas na antas ng pagteteorya batay sa masusi, masinop, kritikal at analitikal na paggamit ng mga salitang kumakatawan ng mga ideya at kaalamang nagiging konsepto sa malalimang pag-uuri’t paggamit nito. Tinitingnan sa paraang ito ang ugnayan ng salitang ugat at ang varyasyon ng mga pagbabanghay ng salita na nagluluwal ng sanga-sangang kahulugan (Nuncio at Morales-Nuncio 2004: 167). Ganito ang ilang paraan ng pagdadalumat-salita ng ilang kritiko, teorista, at palaisip sa iba’t ibang disiplina. 1. Pag-imbento/pagkatha ng mga bagong salita/konsepto: Pilipinolohiya ni Covar, Pantayong Pananaw ni Zeus Salazar, Pamathalaan ni Consolacion Alaras, Sarilaysay ni Rosario Torres-Yu. 2. Pagsasalin at pagdagdag ng kahulugan: kritika, anda, at gahum ni IRC, loob at labas 3. Pag-aangkop/rekontekstuwalisasyon: Sikolohiyang Pilipino ni Virgilio Enriquez, kasaysayan bilang “salaysay na may saysay” at “pag-uulat sa sarili”; Dating bilang pagdadalumat sa estetikang Filipino ni Lumbera. Dagdag pa natin ang naging ilang kontribusyon ko sa pagdadalumat-salita. Kaakuhan-pag-ako ng sarili (ako) sa kanyang pagkatao, pagkakakilanlan Pantawang pananaw-kapangyarihan ng tawa na tumuligsa at mang-uyam sa mga nasa kapangyarihan; ang tawa bilang kritika Sangandiwa (kasama ang aking asawa sa pagkatha nito)-kalikasan ng Araling Filipino bilang multidisiplinari ang lapit, multikultural at multilinggwal ang mga konsiderasyon sa pag-aaral nito. Pagsasanga-sanga ng mga talastasang pangkalinangan sa loob at labas ng bansa na may lalim at lawak. Kaisahan ito ng pagkakaiba-iba ng diwa at kabuuan din ng maramihang pakikisangkot tungo sa mapanaklaw at malawakang kapilipinuhan ng sarili’t bansa (2004: 167). Ikatlong argumeto: Nasa atin mismong kalinangan o kultura, sa balanang pananaw, at makaFilipinong diskurso sa tulong ng ating wika ang pagbubukulan ng wika ng dalumat/teorya natin. Sa bahaging ito, nais kong talakayin ang pagdadalumat-salita ng “sanghiyang” upang ipakita sa inyo ang detalye at kabuluhan nito sa kasalukuyang panahon, sa penomenon ng internet. Sisimulan ko ito sa hambingan ng morpolohiya at pagdadalumat-salita. Maaaring sabihin na magkahawig ang morpolohiya at ang pagdadalumat-salita. Ang morpolohiya ay isang sangay ng pag-aaral sa linggwistiks. Ayon kina Santiago at Tiangco (1991) pag-aaral ito sa mga morpema ng isang wika at ng pagsasama-sama ng mga ito upang makabuo ng salita. Ang bawat salita ay maaaring binubuo ng salitang-ugat at ng mga panlapi. Binanggit din nina Santiago at Tiangco (1991:108) na ang panlapi bilang yunit ng salita ay tinatawag ding “di malayang mga morpema”, sapagkat walang sariling katuturan ang mga salitang ito kung hindi idudugtong o ilalapi sa ibang mga yunit salita na tinatawag bilang mga morpema. Katulad halimbawa ng salitang magbasa; binubuo ito ng dalawang yunit morperma: mag+ (unlapi, unang yunit morpema) at basa (salitang ugat, ikalawang yunit morpema). Ang mag+ ay hindi nakakatayong-sariling salita (sa ponolohiya, ponema ito na tinatawag ding pantig), walang sariling katuturan kung hindi ilalapi sa ibang salita. Sa ganitong mabusising pagtanaw sa wika, bubuksan ang binubuong pagteteorya sa wika. Magkahawig man sa proseso, hindi magkatulad sa maraming bagay ang morpolohiya at pagdadalumat-salita . Pansinin ang talahanayan sa ibaba: Morpolohiya Pagdadalumat-salita Tipo/kinabibilangang pag-aaral linggwistik metalinggwistik Tipo ng palabuuan ng salita denotatibo konkreto konotatibo Abstrakto/teoretikal Uri ng pag-unawa linggwistiko pilosopikal Pagpapakahulugan gramatikal diskursibo Talahanayan 1.1 Pagkakaiba ng Morpolohiya at Pagdalumat-salita Ang pag-unawa sa salita sa morpolohikal na istruktura ay linggwistikong nakabatay sa kumbensyonal na pamantayan. Ibig sabihin higit nang alam ng nakararami ang salita at kahulugan nito. Samantala, ang isang katangian ng dalumat-salita ay hindi ito matatagpuan sa anumang diksyunaryo, dahil nga sa bagong mga salita-konsepto ito at dahil arbitraryo itong nilikha ayon sa pangangailangang teoretikal. Sa pagpapakahulugan sa natural na wika , ibig sabihi’y wikang ginagamit ng nakararami sa komunidad ng gumagamit (nagwiwika) nito, hinuhugot ang kahulugan sa istruktural-gramatikal na kaayusan ng salita. Ang pagpapalagay na walang sariling kahulugan ang pantig o unlaping mag+ ay nabuo bilang mga koda o batas sa pag-aaral ng wika. Samantala sa dalumat-salita, diskursibo ang pagpapakahulugan, hindi natatali sa istruktura ng wika o sa mga batas nito lamang ang pagpapakahulugan, bagkus winawari ito batay sa partikular at kabuuang signifikasyon nito sa ibang usapin. Imbis na textual (panloob-suri sa wika), intertextual (panlabas-suri) ang nagiging hantungan ng pagdadalumat-salita. Ang panloob-suri ay tinatawag na linggwistikong analisis, samantalang ang panlabas-suri’y diskors analisis (Tannen 1993, Fairclough 1995, Van Dijk 1997, Georgakopoulou at Goutsos 1997). Kultural (Kontextualisasyon at Konseptuwalisasyon) Madalas sabihin ng mga iskolar na magkatambal ang wika at kalinangan. Sa isang banda, tama ito sa dahilang binubuhay ng bawat isa ang isa’t isa. Nasa kalinangan mismo mahihinuha ang konteksto ng wika, kung papaano binibigyang lalim at salaysay ang salita sa partikular na gamit, at ang wika sa kabuuang signifikasyon nito. Hindi masalimuot na relasyon ito. Ika nga’y kung gusto mong matutunan ang isang buhay na banyagang wika o lokal na wika, nangangailangang mamalagi sa sisidlan nitong kalinangan. Kailangang makibagay, makibahay at makipamuhay. Sa fanksyonal na pagtingin, ang wika ang ginagamit para sa transmisyon ng kultura, para manatiling buhay ito. Ang wika sa isang kalinangan o kultura ay kumbensyonal na ginagamit at nauunawaan. Napag-alaman at alam ito ng mga kabahagi ng kulturang iyon dahil na rin sa mahabang panahong paggamit nito at dahil sa nakasahog ito sa aktibong ritwalisasyon ng kultura. Ibig sabihin nito, ang wika’y ritwal na praktika at praktika ng ritwal sa nasabing kalinangan. At sa kaligiran nitong mga kalinangan na may iba pang wika, nabubuhay pang lalo ito, lumalaganap at nagiging tampulan ng kuryosidad at higit pang pag-aaral. Ang salitang sanghiyang ay hindi nalalayo sa ganitong pagpapalagay. Sa kultural na kahulugan nito, ang sanghiyang ay isang ritwal-sayaw sa Alfonso, Cavite. Kilala ito bilang sayaw sa apoy ng mga naninirahang may taimtim na pagtanaw sa bisa ng mapagkalingang kapangyarihan ng ritmo, ritwal at paniniwala. Ritmo ito dahil sa pisikal na pakikilahok ito ng buong katawan na sinasabayan ng chant habang nagsasayaw. Ritwal ito sa dahilang isinasagawa ito ng isang pamayanan sa ilang makabuluhang gawain tulad ng pagpapagaling ng sakit, pag-aalay sa Kataas-taasan, at pakikipagkapatiran. Sa ganitong tradisyonal na ritwal, isang grupo ng pesanteng nakapaa ay umaapak sa nagbabagang uling, na wari’t nasa kalagayan ng kapayapaan at hindi nakakaramdaman ng init/sunog, at walang pagpapaliwanag ng kanilang ritwal sa pamamagitan ng kahit anong sakit; sa katunayan, sila’y tila naiiba ang kamalayan sa pagkakatiwala nila sa kanya, ang tagalikha ng apoy at kaluluwa (Azurin 1995: 91). Sinasabi ng mga experto na nagkakaroon ng altered-state of consciousness ang mga lumalahok sa ganitong gawain. Parang isang trance ang nagaganap, na pakiwari’y humihiwalay ang isipan sa katawan o hindi namamalayan ng katawan ang sakit at pagbabago rito habang pumapaloob sa ganitong saysikal na kondisyon ng pag-iisip o pagtutok ng isip sa isang bagay, kamalayan, at kalagayan. Ganito ang naging obsebasyon ni Jaime Bulatao, isang kilalang clinical psychologist: …Kapag nasa trance na sila, magsasayaw sila sa ibabaw ng nagbabagang uling, pabalik-balik na nakapaa sa loob ng sampung minuto. Pagkatapos ng seremonya, sampung minuto pa ang dasal-pasasalamat, bago sila manumbalik mula sa trance. Tiningnan ko ang kanilang mga paa. Walang sugat/sunog. Buong-buo ang kanilang malay sa katatapos nilang sayaw, ngunit mayroong pakiramdam ng matinding saya habang nagsasayaw sila…(sa Azurin 1995: 92). Ito ang kontextual na kahulugan ng sanghiyang batay sa kultural na sandigan nito. Kumbaga’y kailangang ilatag ito dahil ang mga elemento’t karanasan ay magiging pundasyon sa mga susunod na hakbang sa pag-aaral na ito, lalong-lalo na sa pagdadalumat-salita nito. May mangilan-ngilang pag-aaral na rin ang tumutok sa sanghiyang, kina Austria at Calairo (2000) tinawag nila itong sahiyang at dinala ang diskurso nito sa ibang level: sa pagsulat ng kasaysayan ng Cavite. Hinambing nila ang elemento’t karanasan ng sanghiyang sa iba’t ibang diskursong pangkasaysayan ng Cavite. Sa pag-aaral na ito dadalhin din sa ibang diskurso ang salita/konseptong sanghiyang. Dadalhin ito sa mundo ng internet. Dekontextualisasyon Sa ganitong pag-aangkat sa ibang usapin ng salita/konseptong sanghiyang, huhugutin ito mula sa pinagbukalang kontexto, sa kultural na katuturan nito at ipapalagay ito bilang bukas na signos/senyal na maaaring unawain sa ibang larangan. Hindi titingnan ang sanghiyang sa puntadebista ng folk religion, na unang binasa ng ilang antropologo at sikolohista tulad nina Azurin at Bulatao. Paglalaruin ang mga salita/konsepto kaugnay ng dalumat ng sanghiyang bilang malikhaing operasyon ng kognitibong kakayahan ng teorista. Sasahugan ito ng kritikal/analitikal na operasyon ng isip upang maging kapanabayang lapit sa malikhaing bisa sa teoretikal na larangan. Higit sa lahat titingnan ito sa ubod ng katuturan nito bilang makabuluhang gawain, bilang penomenon at bilang diskurso. Pananatilihin ang mga elementong ritwal at ritmo ngunit babaguhin ang huling kategorya ng paniniwala bilang “functional” at hindi sa konotasyong relihiyoso, sa halip sa bagong basa nito: isang cybernetic na relasyon na kung saan pumapasok sa ibang estado ng kamalayan at pananaw ang GNI. Sa ganitong lapit nagkakaroon ng pagpapabago sa galaw, kilos at pananaw ng mga gumagamit ng internet. Sa kabuuan ang dekontextualisasyon ay pagbabago ng dulog, pagpapalit ng pansipat, at pagtanaw sa ibang paradaym, sa ibang tunguhing teoretikal. Sa ganitong paraan magiging buhay ang ating mga salita hindi lamang ng talastasang pang-araw-araw, bagkus ng talastasang makabuluhan sa ating binubuong karunungang Filipino. Rekontextualisasyon at Rekonseptuwalisasyon Mula sa pagwawari sa kultural na gamit at pagiging malay sa mawawalang kontexto, ibang lapit at dulog ang siyang magpapaangat nito sa ibang level ng usapin o diskurso. Nabanggit na ang tinutukoy na ibang level o diskurso ay ang diskurso at penomenon ng internet. Papaano pumapasok ang rekontextualisasyon at rekonseptuwalisasyon ng sanghiyang sa kontexto ng internet? Ano ang dulog at paradaym upang mawari, mabuo at maunawaan ito? Bakit kailangan ang rekontextualisasyon? Anu-ano ang iba’t ibang kahulugan at/o pagdadalumat salita ng sanghiyang? Diskurso Rekonseptuwalisasyon (Dalumat-salita) Rekonstextualisasyon Metadiskurso (pagdidiskurso sa diskurso ng internet at mga pananaw ukol dito) Pagsanghiyang Pagtatahi sa diskurso ng postmodernong diskurso, modernong kondisyon sa gitna ng bulusok ng praktis sa Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon (TIK) o Information & Communication Technology (ICT) Penomenon ng kompyuter, internet at tao Pagkahiyang, “Hiyang” Datos sa kasaysayan at mga gumagamit ng internet. Pagtalakay sa iba’t ibang digri ng paggamit ng konsepto ng “hiyang” tungkol sa relasyon ng tao at kompyuter Cybernetic, ang isyu ng kaakuhan (identity) at pamayanan (community) Kasanghiyang [Ka(i)sanghiyang] Problematisasyon sa relasyong cybernetic: dualismong external sa mundo ng internet at kabuuang pumapaloob sa mundo ng internet Adiksyon sa Online game at diskurso ng kaakuhan at pamayanan hinggil dito Sanghiyang Ritmo, ritwal, paniniwala at pagkahiyang sa mundo ng online game at sa internet mismo Talahanayan 1.2 Rekonseptuwalisasyon ng Sanghiyang Teoretikal na Lapit/Lapat Sa ganitong punto ipapasok ang binubuong teorya, una ang sanghiyang bilang lapit, at ikalawa, bilang lapat. Isang pagdulog, pananaw-pananaliksik o paradaym ang lapit. Ito ang nagbibigay sukat sa sipat o pagtingin sa gagawing paliwanag at interpretasyon sa mga datos ng pananaliksik na ito. Samantala, ang sanghiyang bilang lapat ay nangangahulugang frame o kuwadro. Ito ang nagbibigay hugis sa ginagawang pagsusuri, ito ang banghay ng analisis. Kung kaya’t may mga modelo, iskima, at dayagram upang matuntun ang direksyon ng pagteteorya sa madawag na diskurso at praktis ng internet, gayundin, upang maunawaan nang lubos ang binubuong diskurso at teorya o mga teorya sa pag-aaral na ito. Tatalakayin isa-isa ang mga ito. Linggwistiko semantikong pagsipat Sa mga taga-Alfonso, ang salitang sanghiyang ay isang buong termino kung uunawain mula sa kanilang lokal na pananaw. Hindi tinitingnan ang salitang ito sa kasaysayan ng pagkabuo ng salita, kundi tinitingnan sa kultural na pinagmulan nito. Kalinangang-bayan ang bumabalot na kontexto sa pinagmulan ng salita, na kung saan ang salita ay hindi nagiging salita lamang, bagkus winawari ito batay sa makabuluhang gawaing nakakabit sa salitang iyon. Kung kaya’t kina Austria at Calairo (2000), ang sahiyang o sanghiyang ay “base sa lumang alamat”. Ayon sa alamat may ilang mga bata ang nahatulang mamatay. Inutos ng hari na sunugin sila. Ngunit dala ng matindi at masidhing pananampalataya kay Bathala, sila’y nakaligtas. Hindi sila nasunog! Manghang-manghang pinanuod ng hari at ng lahat ng mga saksi ang mga bata habang nagsasayaw sa galak ng mga ito sa ibabaw ng mga maiinit na baga. Itong “sayaw sa kagalakan” na ito ang siyang inaalala ng mga mananayaw ng sahiyang sa pamamagitan ng ritwal na paglalakad sa mga buhay na baga (Austria at Calairo 2000: 2). Subalit, sa pagtatangkang teoretikal sisikaping banghayin at baybayin ang mayamang diwang nakapaloob sa salita/termino/konseptong sanghiyang. Sa rekontextualisasyong ito hindi na ito yaong kumbensyonal na salitang nakatali sa kultural nitong kontexto, kundi magiging isang konstrak—teoretikal na konstrak. Sa pagdadalumat-salita ng sanghiyang, binubuo ito ng dalawang salita: (1) sang+, at (2) hiyang. Kung wawariin, lumalabas na “isang hiyang” ang katuturan nito. Batay sa masusing paghihimay ng salita, maaari nating banghayin pa nang lubos ang konstrak na ito: Banghay ng salita Kahulugan/Rekontextualisasyon sang+ Panlapi [isa+ng]: pambuo ng pangngalan at nagsasaad ng kabuuan (UP Diksyunaryo) hiyang 1. Pang-uri: anumang bagay na akma, angkop o lapat (UP Diksyunaryo) 2. adj. suited, compatible, agreeing (as medicine, food, company, etc.) / Syn. Bagay, agpang, akma, tama, tapat (Panganiban 1973) sanghiyang: 1. mundo o kabuuan ng anumang karanasan at kamalayan na may kaangkupan/kaakmaan ang dalawa o higit pang mga bagay, tao, at kalagayan sa isa’t isa. 2. pakiramdam sa karanasang nilalapatan ng kaginhawaan at kaangkupan na nag-uugnay sa tao, bagay, konsepto, diskurso Talahanayan 1.3 Pagbabanghay ng salita/konseptong sanghiyang May apat na level na maaaring dalumatin sa digri ng pagpapakahulugan sa salitang hiyang batay sa iba’t ibang gamit nito sa isang (a) tipikal, at (b) teoretikal na diskurso: A. Tipikal na talastasan (kumbensyonal na gamit ng salitang hiyang) Unang level: may kinalaman sa relasyong tao at bagay (hal. “Hiyang ako sa shampoo na ‘yan.”) Ikalawang level: relasyon ng tao sa tao (“Magkahiyang kami , kaya nga’t magpapakasal na kami sa Mayo?”) [mula sa varyasyon ng gamit sa Tesauro ni Panganiban 1973] Teoretikal na diskurso (kinonstrak na gamit sa antas ng pagteteorya) Ikatlong level: relasyon ng tao sa konsepto, diskurso at praktis (“Hiyang akong mag-internet.” “Hiyang ang mga kapitalista sa diskurso ng globalisasyon.”) Ikaapat na level: relasyon ng diskurso sa konsepto, iba pang diskurso, at praktis na tumatalakay sa isang kabuuan o malakihang pananaw. (“Magsanghiyang ang postmodernismo at usapin ng multikulturalismo.” “Ang sanghiyang ng modernong kalagayan at praktis ng ICT sa bansa ay madaling nararamdaman ng mga nasa middle class.”) Talahanayan 1.4 Tipikal at Teoretikal na Diskurso ng hiyang/sanghiyang Eskima ng Sanghiyang at Paglalapat nito sa Buong Pag-aaral Metadiskurso Pagsanghiyang Ideolohiya at Diskurso (ideational at interpersonal) Ritmo Ideolohiya Ritwal Paniniwala • Modernidad/postmodernidad (intelektuwal) • Globalisasyon (politikal-ekonomiya) • Cyberkulturang popular (kultural) • Teknolohiya ng impormasyon at komunikasyon (praktikal/instrumental) (pook at panahon) interpersonal ideational Dalumat Paradaym (relasyon ng tao, kompyuter at internet) Komunikasyon hiyang isang hiyang (sanghiyang) ka-isang-hiyang (kasanghiyang) sanghiyang Makina Extensyon Cybernetic intrapersonal interpersonal intertextual Praktika (Penomenon) Konsepto ng Kaakuhan at Pamayanan/Samahan Mga Implikasyon Intrapersonal Blogging Interpersonal (dalawahan) Chat Interpersonal (networking) Friendster Interpersonal (pamayanan/ samahan) Layadimasupil Pinoyexchange Intertextual (hybrid) Online game (Ragnarok) Kaakuhan (maximum) Kaakuhan (maximum) Kaakuhan (maximum) Pamayanan (minimum) Kaakuhan (minimum) Pamayanan (maximum) Kaakuhan (maximum) Pamayanan (maximum) Konklusyon ng pag-aaral Kongklusyon Sa kasalukuyang literatura ng pag-aaral sa internet na nakasulat sa Ingles, wala pang salitang naimbento upang saklawin ang penomenon ng relasyon ng tao, kompyuter at tao. Pinag-aaralan nila ito sa larang na computer mediated communication. Tanging sa pagitan ng tao at kompyuter sila may bansag, ang cybernetic relationship. Ngunit sa pangyayaring mga tao mismo ang magkakaugnay sa internet na pinapagitnaan ng iskrin ng kompyuter at ng virtual na mundo ng internet, wala pa silang salita para rito. Individuated pa ang katawagan nila batay sa ispesipikong feature at gamit ng internet: users, online game addicts, chatters, surfers, bloggers. Sa wikang Filipino pa lamang, ang sanghiyang, ang may malawak at makabuluhang pakahulugan sa ugnayan ng mga tao sa cyberspace. At sa aking palagay, kung dadalumatin natin ang ating sariling wika, ang ating sariling mga salita, matutuklasan natin ang kaugnayan natin sa ating kalinangan, kinapopookan at kapwa. At upang dagdagan ang pangarap ni IRC: ang mga salita/dalumat naman natin ang isasalin at isasama sa mga antolohiya sa kritika, teorya at pilosopiya. Sila naman ang mamimilipit sa pagbigkas ng ating mga salita, at sila naman ang pagkakamot ng ulo kung paano ito isasalin o kung pananatilihin ba ang naturang salita. Naniniwala akong darating din sila sa ganyang punto. Kailangan lamang maging malikhain at kritikal tayo sa pagdadalumat, lalong higit kung nakatapak lagi tayo sa lupa at sa ating tinubuang lupa. Maraming salamat po!

Tungkol sa “kulturang popular” at “kolonyalismo”

Mga Bakas ng Popularisasyon Bilang Aparatong Kolonyal/Komersyal at ang Kapangyarihan ng Komukunsumong Masa

(sipi mula sa aklat na Sangandiwa: Araling Filipino bilang Talastasang Pangkalinangan at Lapit-Pananaliksik. Manila: UST Publishing House, 2004, nina RVNuncio at EMorales-Nuncio)

 Ang kulturang popular ay kasangkapan sa pagpapahayag ng damdamin at kaisipang popular. Ngunit ang pagpapahayag na ito ay hindi payak lamang sa paglilipat ng nilalaman ng isang isipan sa isipan ng iba. May radikal na intensyon ang komunikasyon sapagkat ito ay kasangkapan ng kapangyarihan dahil bukal ang wika sa pagnanasa ng taong abutin at manipulahin ang kanyang lugar.

—Florentino Hornedo, Kulturang Popular: Kabuluhan, Midyum, Daigdig at Paninda

Mabisang aparato ng kolonyalismo at komersyalismo ang popularisasyon. Sa panahon ng pananakop ng Kastila ginamit ang krus, sandata at maskara. Pagdating ng mga bagong kolonyalistang Amerikano, ginamit naman ang teknolohiya at mas midya. Sa diskursong ito ang popularisasyon ay pananakop bilang panghihimasok sa kasarinlan ng kamalayan at katawan. Panlulupig din ito na kinukonsidera ang paggamit ng simbulo, senyal at materyal na kumakalat dala ng mga inobasyon at istratehiyang kolonyal at komersyal sa bansa. Ngunit sa bandang huli mayroong tensyon, kontradiksyon, kapangyarihan at resistans ng mamamayan ang nalilikha.

 Mga Bakas ng Kolonyalismo

 Ang pagsusuri sa kontexto ng aparatong popularisasyon ay isang mapanuring pagtingin sa naging epekto ng kolonyalismo sa Pilipinas. Inuunawa ang salitang kolonyalismo sa papel na ito bilang texto at kontexto ng pananakop sa Pilipinas. Ang una ay patungkol sa imahe bilang instrumento sa pagpapalawig ng kaayusan, pananakop at paniniil sa katawan at kaisahan ng bawat Filipino. Dito sa imahe ng kolonyalismo ipinapalabas ang pagkakaroon ng simbulong krus, espada at maskara bilang mga natatanging simbolikong instrumentong ginamit ng mga Kastila para sa panlulupig at pagpapayapa ng kaayusan ng mga ng mga Filipino. Ginamit ang relihiyon upang maikalat ang Kristiyanismo sa bansa. Ginamit naman ang dahas at puwersang militar, upang maipamukha ang katatagan at kalakasan ng mga dayuhan sa pananakop nila gamit ang istrakturang politikal at ekonomiko. Ginamit naman ang maskara bilang pananakop sa kultural na lebel—ang paggamit ng comedia at zarzuela upang mahubog ang mga sinakop sa kaisipan at kostumbreng dayuhan. Subalit masasabing naging mahina ang imahe ng maskara dahil sa hindi paglaganap ng wikang Espanyol. Naging isang miskalkulasyon sa loob ng tatlong daang taon ang hindi pag-ayon sa paglaganap ng nasabing wika. 

 

May posibilidad na hindi sana sumiklab ang Rebolusyong 1896 kung naging malawakan sa simula pa ang pagtuturo ng Espanyol sa mga mamamayan sa kolonya. Repormista ang kamalayan ng mga edukadong nanguna sa kampanya para sa pagtuturo ng Espanyol. Kung may pagbabago mang ibubunsod ang pagkakamit ng wika ng kolonyalista, iyon ay tungo marahil sa pagpapatibay pang lalo sa paghahari ng Espanya sa Pilipinas. Naganap ang radikalisasyon ng kamalayan ng mga edukadong Filipino sa panahon ng kanilang pakikibaka para sa karapatan ng mga Filipinong matuto ng Espanyol. Sa pagtatanggi ng mga kolonyalista na ibigay ang wika nila sa mga Filipino, naliwanagan ang mga ilustrado na layunin ng mga kolonyalista na panatilihing mangmang ang nasasakupan upang ang mga ito’y manatiling alipin (Lumbera 2000: 91).

Kung kaya’t ang maskara ay gumamit ng wika mismo ng mga Filipino; ito ang wikang nagbigay ng sariling anyo sa dulang naging kasangkapan dapat sa programang kolonyal. Dito naisafilipino at naging komedya at sarswela ang mga dulang ito.

  Walang lantarang hangaring bigyan ng kasarinlan ang mga Filipino noon sa ilalim ng Espanya. Subalit ang pagsasabansa ng lahing Filipino kabilang ang mga Muslim, Intsik at iba pang lahi ay isang implikasyon ng pagbabago o pag-aaklas laban sa mga Kastila.

Kung kaya’t aktuwalisasyon ng kamangmangan, pantasya, kahirapan at pagkaalipin ang pananakop ng Kastila. Ang kolonisasyon ng mga Kastila ay ang pagtatalaga ng katauhan na sila mismo ang humubog, isang katauhan ng imahen bilang indio sa paningin nila ngunit naging tensyon at kontradiksyon na gagapi sa kanila.

Ang Mga Tunggaliang Ideolohikal

 Ngunit sa pagpasok naman ng mga Amerikano, naging isang daluyan ng pag-aaklas sa panibagong kolonisasyon ang paggamit ng drama. Halimbawa nito ay ang pagyabong ng Drama Simbolico sa Maynila at karatig-Katagalugan (Chua 1997) at maging sa mga drama realistiko na ipinangalan ni Resil Mojares (Don Pagusara 1997:xxi) sa Cebu. Naturete at nangamba din ang mga Amerikano sa ganitong uri ng pagsasadula gamit ang mga dramang naisulat nina Aurelio Tolentino (Kahapon, Ngayon at Bukas), Juan Matapang Cruz (Hindi Aco Patay), Juan Abad (Tanikalang Ginto), at Tomas Remigio (Malaya). Kung kaya’t tinurin ang mga obrang ito bilang subersibo at mapanganib. Dahil sa ang nilalaman ng pagtatanghal ay laban sa imperyalistang Amerika, naging palaman sa publiko ang ganitong pagbabanta (Arthur Riggs, 1981):

…[It] inculcate a spirit of hatred and enmity against the American people and the Government of the United States in the Philippines, and…to incite the people of the Philippine Islands to open and armed resistance to the constituted authorities, and to induce them to conspire together for the secret organization of armed forces, to be used when the opportunity presented itself, for the purpose of overthrowing the present Government and setting up another in its stead. (sinipi mula kay Arsenio Manuel ni Doreen Fernandez, 377).

Upang maiwasan ang ganitong pagkakataon sa unang salvo ng mga kolonyalistang Amerikano, pinalaganap ng huli ang tunggaliang ideolohikal na hindi nakatutok sa puwersa kundi sa tinaguriang inobasyon at benevolent assimilation. Ipinasok din ang edukasyon bilang instrumento ng kolonisasyon sa mga Pilipino. Ang ganitong kaparaanan ng kontrol ay mabisang naisakatuparan. Sinabi ni Renato Constantino na: “American control of the educational system made possible the distortion and suppression of information regarding Philippine resistance to American rule and the atrocities committed by the American army to crush that resistance” (1978: 68).

Ang pangkahalatang ideolohiya ay umikot sa agenda ng pagpapayapa ng resistans bitbit ng sistemang edukasyunal na inihain ng mga Amerikano. Bukod pa rito, bilang namamayaning pananaw, sinabi ni Priscelina Legasto (1998: 46-47) na may dalawa pang kategorya ang ipinagmalaki ng mga Amerikano para alisin ang pagkaatrasado ng mga Pilipino: una na rito ang sistemang pensionado at ang ikalawa ang pagtuturo ng wikang Ingles. Dito ngayon naging masalimuot ang baybaying kaisipan at paniniwala sa isang wika at kulturang labas sa tunay na saloobin at karanasan ng mga Filipino.

 

Mga Bakas ng Komersyalismo: Pagpasok ng Radyo at Telebisyon Bilang Domestikasyon at Komodipikasyon o Pakikisangkot ng Mass Media sa Buhay ng Komukunsumo Nito

 

Kasama ng radyo, ang telebisyon ay bunga ng imbensyon at eksperimentasyon dala ng mapusok na edad ng industrialisasyon hanggang di nagtagal pumasok ang mga imbentong ito sa larangan ng komersyo. Ang teknolohiya at inobasyon ang naging sisidlan ng panibagong pagbulusok ng komidipikasyon ng pangangailangan ng tao. Impormasyon ang naging bentahe, naging bagong tutok sa panahong itinatalaga ng kapital ang pag-angat o pagbagsak ng isang bansang yumayakap sa ideolohiya at praktika ng imperyalistang Amerika. Dahil nga nasa ilalim ng pamunuang Amerikano ang Pilipinas noon, madaling naipasok sa merkado ang gawang Kano. Kasama na rito ang oportunidad sa pagpasok partikular ng radyo at telebisyon at pangkalahatan ng mas midya. Sa katunayan sa pagdating ng radyo sa bansa ay nakitaan na ng gamit sa palitan at bilihan sa merkado at komersyo. Ganito ang pananaw ni Clodualdo del Mundo Jr.: “So good was the response to this medium of information and entertainment that in 1928, the local distributor of a famous American-manufactured radio set saw it fit and without doubt, profitable to establish their own radio station…So it went from experimental to plain business” (1986:69). 

Samantala, pumasok naman ang telebisyon bilang bahagi ng mekanismong politikal upang palakasin at pabanguhin ang imahe ng isang Pangulong nagnanais muling tumakbo. Si Judge Antonio Quirino ang gumawa ng paraan upang gamitin ang isang midyum na kilalang-kilala at patok na patok sa Amerika noong dekada singkwenta. Subalit naging bigo si Elpidio Quirino sa kanyang planong politikal na mahalal muli kahit na naging tagumpay ang pagpasok sa bansa ng telebisyon sa tulong ng kanyang kapatid. Ngunit kung hindi naman nagtagumpay sa unang sigwa ng pagpasok ng telebisyon sa larangan ng politika, kabaligtaran naman ito sa nangyari sa pagpapaunlad ng industriya ng mas midya at ng negosyo sa bandang huli. Ganito ang paliwanag ni Clodualdo del Mundo, Jr. (sa Patajo-Legasto, 1998) nang sa bandang huli, napunta sa mga kamay ng mga negosyante ang mas midya. Katulad halimbawa ng isang istasyon, napilitan silang sumuung sa batam-batang industriya ng telebisyon. “Bolinao Electronics Corporation…not only had to set up and maintain a TV station, but also had to arrange for the distribution and sale of TV sets. Because it was directly responsible for the people buying TV sets, it was bound to continue operations at any cost” (del Mundo, Jr. 1986: 74).

Bunga nito nakisangkot ang mas midya bilang daluyan ng impormasyon at enterteynment na kinagigiliwan ng tao. Bawat tahanan ay nagnanais na magkaroon kung hindi man radio, tv set o ng pareho. Pumasok na ang moda ng produksyon at distribusyon ng mas midya sa Pilipinas. Sa simula ang distribusyon ay nakatuon sa napripribilehiyong iilan na may salapi at kapangyarihan para magmay-ari o magkaroon ng akses sa mas midya. Sapagkat ang pamantayan ay negosyo, katulad nang nabanggit iilan lamang ang nagkakaroon ng akses dito. Subalit babaguhin lahat ito nang ang kulturang ito na sinusustene ng iilan ay tututok sa kultura ng komukunsumong masa.

Ang pagkonsumo sa produkto ng mass media—radyo, telebisyon, pahayagan—ay nagtatakda ng pagtangkilik sa kalakaran ng oras o panahon. Ang mass media ay kinokonsumo hindi dahil ito ay mahalaga sa panapanahong yugto, kundi nagbibigay ito ng tuluyang pangagailangan ng tao sa lahat ng yugto ng panahon. Sabi ni Philip Abrams: “Unique among the mass media, radio and television are given opportunities by time, by the fact that they have the whole day, everyday, to dispose of, and that they can break up the day” (sa Casty, 1973: 90). Ang prosesong ito ay domestikasyon ng mass media sapagkat ang bawat programa sa radyo at palabas sa telebisyon ay tuluyang naihahatid nang walang puknat, nang walang hinto sa pandinig, sa paningin at sa kamalayan ng tao. Dagdag pa ni Alice Guillermo: “Much of the effectivity of the TV medium as a conveyor of values and hence of ideological content lies in its immediate accessibility: with a flick of a dial, the images spring to life and all at once there is created the illusion that these images are within us, around us and that they unfold in space as the world outside our domestic confines” (1989: 204).

Lahat na yata halos ng galaw, hilig, pagpapahalaga, hitsura, problema, kaalaman at iba pa ay tumatakbo bilang mga nag-aagawang tema sa programa o produkto ng mass media. Lahat ng ito ay nakasilid ika nga sa idiot box (TV) o talkies (radio) na mistulang nagbebenta ng tema at produkto sa pagkonsumo ng tao. Dahil dito, ang galaw, isip at damdamin ng tao ay nakakahon sa diskurso ng mass media. Sinusuyod ito bilang praktika ng pang-araw-araw na pamumuhay sa lipunan. Sinasang-ayunan ito ni Nick Couldry nang sabihin niyang: “We can understand the media’s ability to become ‘obligatory passing points in the general circulation of images and discourse, not as something superimposed on social practice from the outside; instead it endlessly reproduced the details of social practice itself” (2000: 5).

Kung bakit ganito ang kinahihinatnan ng mga komukonsumo ng mass media ay sa dahilang hindi na ito tinitingnan bilang repleksyon o representasyon ng realidad; bagkus, ang mass media mismo ay bumubuo na ng realidad ng tao. Kalabisan mang sabihin, subalit ito ang nagdidikta kung ano ang kakainin, iinumin, susuotin, aalamin, papanoorin, pakikinggan, sasabihin ayon kay Rolando Tolentino (2001). At sa  kaganapang ito nagiging mistulang normal at natural lamang ang pagkonsumo sa pangkahalatang diskurso at praktika ng mga tao.

Ang Diskurso ng Kulturang Popular sa Panahon ng Komersyalismo

Ang kulturang popular ay realidad ng tao; inaangkin ito bago ang lahat at pinapalaganap mula sa sensibilidad ng tao dahil sa kanyang pagnanasa sa buhay patungo sa kamalayang naghahari ang makabago, mapusok, marangya at makapangyarihan. Ang kulturang popular ay pagsasabuhay ng bagay, imahe, simbulo, pananda, paninda at komoditi sa karanasan ng tao na namulat sa mabilisang pagbabago sa isang sibilisasyon. Tinatangkilik ito dahil sa popular at higit sa lahat tinatangkilik ito dahil sa tao ang una at huling puntirya. Paano? Dapat munang isaalang-alang ang kahalagahan ng teknolohiya at inobasyon sa isang bansa. Sinabi ni Tolentino na:

 Makikilala lamang ang produkto ng kulturang popular kung ito ay naipapalaganap. Kinakailangan ng mga teknolohiya para maipaabot ito sa mga tao. Ang teknolohiyang ito ay maaaring media—print, broadcast, film, computer at iba pa.  Ito ay maaaring domestikong teknolohiya tulad ng telebisyon…Ito ay maaaring kultural na teknolohiya—tulad ng edukasyon at sining (2001: 7).

 Ang industriya, imprastraktura, telekomunikasyon at merkado ay mahahalagang sangkap sa komersyo ng isang bansa. Napasimulan ang lahat ng ito sa pagpasok ng mga Amerikano na sila ang nagpalakad at nakinabang sa negosyong pambansa ng Pilipinas sa panahon ng Komonwelt at Unang Republika, partikular ang pagbibigay pantay-karapatan sa mga Amerikano sa negosyo at kalakalan sa panunungkulan ni dating pangulong Manuel Roxas. Ang implikasyong ekonomiko nito sa usapin ng uring panlipunan ay umikot (at umiikot hanggang ngayon) sa namumuhunan, sa mga negosyanteng may salapi. Kung kaya’t ang teknokrasya ay ginamit para mapanatili pa lalo ang sangkalan sa pagpapaigting ng mga interes at kapritso ng mga kapitalista. Ang pagbubukas ng pinto sa mga bagong teknolohiya ang naging dahilan kung kaya’t ang pagnanasa ng lahat sa uso at makabago ay bigla-biglang natutugunan. At dahil na rin dito naging mahusay na kasangkapan ang teknolohiya upang lumikha ng artipisyal na pagnanasa, hilig at fanstasya. Ikinumpol ang produksyon sa pamamagitan ng teknolohiya para sa higit na nakakaraming tao—ang masa. Ayon kay Teresita Maceda (Lagda 1999) binaha ng mga produktong buhat sa Amerikanong kulturang popular ang Pilipinas at dahil dito nagmistulang di makatakas sa Amerikanisasyon ang masa kahit na hindi sila natutong lahat ng Ingles o nakapag-aral.

Kung dadalumatin ang salitang kulturang popular, dalawa ang kategoryang bumubuo ritor: ang una’y kultura at ikalawa’y popular. Ang kultura ay isang pinagsasaluhang praktika at mentalidad ng tao. “Culture is both the ‘arts’ and the values, norms and symbolic goods of everyday life. While culture is concerned with tradition and social reproduction, it is also a matter of creativity and change” (Barker, 2000: 35).

Isang deskripsyon lamang ito sa terminong kultura, sapagkat walang tahasang kahulugan ito. Ang kultura ay masasabing mayroong reflexibong kahulugan na maaaring nakabatay sa katangian, salik at deskripsyon na sumasanga-sanga sa usapin ng politika, ekonomiya at kasaysayan. Sinasabi naman ni Tolentino (2001) na ang kultura ay isang kamalayan na gumaganap sa cohesion o kabuuan ng isipan sa mga kilos at bagay-bagay na likha nito o nilikha para rito. Pahayag niya: “Ito ay tumutukoy sa afinidad ng indibidwal na kaisipan sa iba pang kolektibong kaisipan…(H)alimbawa ang hindi namang magkakakilalang mga tao ay nagkakaroon ng di-malay (unconscious) na ugnayan dahil sa parehong balitang kanilang nabasa sa pahayagan o napakinggan sa radyo tungkol sa mga pamabansang isyu” (2001: 4-5).

Samantala, ang salitang popular naman ayon kay Raymond Williams ay isang pang-uri na nangangahulugang “kinagigiliwan, nagugustuhan ng nakararaming tao.” (1983: 87, salin). Numerikal din ang isang pakahulugan ng popular. Popular ang isang bagay o tao kung maraming tumatangkilik. Ang afirmatibong aksyon na pagtangkilik ang lumilikha ng bilang. Sa isang banda, ang salitang popular ay tuwirang tumutukoy sa tao mula sa salitang populus (“people” sa Ingles) sa wikang Latin.

Sa ideolohikal na usapin, sa pagsasanib ng dalawang salitang ito, ang kulturang popular ay unang lumitaw at naintindihan sa pagsapit ng modernong panahon sa Europa bilang kabaligtaran ng mataas na Kultura (may empasis sa malaking K). Kultura ito ng namamayaning kaayusan at inaangkin ng naghaharing uri sa lipunan. Ang produkto ng Kultura nila ay tinaguriang kanon at klasiko, samantalang ang kulturang masa ay bakya at mababang uri (Adorno at Horkheimer, sa During 2000). Pakiwari ni Chris Baker dito: “A variant of high-low cultural boundary, and one which reproduces the’inferiority of the popular, is that which decries commodity-based culture as inauthentic, manipulative and unsatisfaying” (2000: 44).

Saan nanggagaling o ano ang sentrong pinagluluwalan ng kulturang popular? Sinasabing ang gumagawa o sumusugal sa kulturang ganito ay yaong mga transnasyunal at translokal na kapitalista. Wala ng geopolitikal na hangganan ang pagpasok ng makabagong musika, literatura, pagkain, damit, kaisipan, ideolohiya at marami pang iba.  May rasyonalisasyon ng pang-araw-araw na tunguhin ang mga tao na naiimpluwensiyahan ng mga bagay o komoditi mula sa labas.  Humahatak ito sa pangkalahatan na sumanib at makiuso at nagiging pananda ng kasikatan sa panloob na geograpi ng kilos at gawi ng tao (Ritzer, 1990). Kay Lumbera (1997) usapin ng loob at labas ito, ang kulturang popular ay galing sa labas na kaiba sa pambansa o folk na kulturang nasa loob ng bansa. Nang tumagal, ang puwersang ito na mula sa labas ay pumasok na sa sensibilidad, pagpapahalaga, kaugalian ng mga tao. Matatawag natin itong kultura ng kamalayang popular na mas matindi pa sa pisikal na pagtangkilik lamang ng produkto. Kapag napasok na ang kamalayan, nagiging bahagi na ng kalooban ang mula sa labas.

Sa bandang huli ng spectrum, makikita ang kalagayan ng mga komukonsumong masa. Sa ganitong sitwasyon pinaniniwalaang ang kulturang popular ay maiintindihan, hindi sa yugto ng produksyon ng mga produkto, bagkus sa pagkonsumo nito. 

Kulturang Popular: Isang Pagsasaayos sa Kapangyarihan ng Kultura at Masa sa Panahon ng Komersyalismo

Lubhang nakakulong sa diskurso ng kawalang kapangyarihan ang papel ng masa sa kontexto ng kulturang kanilang nililikha at lumilikha sa kanila. Sa ganitong kadahilanan, nararapat na gamitin at basahing muli ang pagteteorya ng terminong kulturang popular. 

May tatlong kategorya ang paggamit ng mga katagang ito. Ang kulturang popular ay isang pag-aangkin sa puntodebista ng gumagamit o komukonsumo nito. Ito ay kultura ng tao, ng masa at masasabing dikta ng komukonsumo. Paanong mangyayaring dikta ito ng masa? Ang mga produkto ng kulturang popular ay ginagawa kasa-kasama ang masa sa isipan ng mga kapitalista. Hindi ba’t bago lumustay ng malaking puhunan sa isang produkto ang isang negosyante, tinitingnan at sinusuri muna kung magugustuhan ba ito ng konsumer? “Judgments about popular culture are concerned with question not of cultural or aesthetic value (good or bad taste) but of power and the place of popular culture within the wider social formation” (Barker, 2000: 48). Ang produksyon sa kalakaran ng kulturang popular ay nasasapawan. Ang mga kapitalista ay dapat na sumunod at mamalagi sa paggawa ng may matataas na serbisyo at produkto. Sa pamamagitan ng makabagong pamamaraan sa produksyon at paggamit ng teknolohiya napapanatili ang kalidad at kahusayan. Ang produksyon sa kulturang popular ay maramihan sapagkat inaabot nito ang masa. Subalit ang ganitong takbo o kalakaran ay naglalagay ng alanganin sa mga kapitalista. Sapagkat gamit din ng nasabing teknolohiya at pananaw sa maramihang produksyon, nasasapawan sila ng mga maliliit ngunit makapangyarihang retailer o negosyante. Dito pumapasok ang mga imitasyon ng mga produkto sa merkado, halimbawa ang mga pekeng pantalon, damit, bag; payrited na tape, cd, at dvd; suplus na appliances tulad ng computer, tv, radio, cd player, kotse at marami pang iba. Sa ganitong tunggalian ang may matataas na kalidad na produkto ay binibigyan ng proteksyon ng batas. Ngunit ang kalaban nito ay ang puwersa ng mamimili na siyang nagpapasya sa pagkonsumo kahit na ang produkto ay peke, payrited o imiteyted. Isang kasagutan kung bakit mataas ang pagtangkilik dito ay ang presyo ng serbisyo at produkto—lahat ito ay mura kumpara sa orihinal, awtentik at patented. Hindi rin natin masasabing labas ito sa kalakaran ng kulturang popular. Hindi ang isyu ng legalidad ang punto rito, kundi ang tunggalian at tensyon sa espasyo ng paggamit ng kapangyarihang pumili at bumili. Ang boses ng masa bilang konsumer ang gumagawa sa malaking bahagdan ng pagkilos ng produkto at serbisyo sa merkado at sa lipunan sa kabuuan. Inululugar ang kapangyarihan ng masa bilang espasyo ng tunggalian at pag-aaklas sa merkado o lipunan. Babagsak ang isang kapitalista kung hindi patok sa masa ang kanyang produkto. Sapagkat ang pag-aangkin ng kapangyarihan ng masa ay nakatutok sa kalayaan ng konsumer na mamili sa produkto o serbisyong kanyang bibilhin. May kalayaan sa pagpili ang konsumer, samantalang ang kapitalista ay nakakulong sa produksyong walang katiyakan at katatagan pagdating sa merkado. 

Ang lugar ng elit, aristokrat at burgis ay yaong gamitin ang kanilang salapi para sa produksyon at wala ng iba pa. Samantalang ang masa mismo ang tuwirang may kapangyarihan upang buhayin, ipagpatuloy at buuin ang kulturang popular. Maling sabihin na ang kulturang popular ang namamayaning kaayusan na binuo ng mga elit. Sa bahagdan ng pagbubuo ng kulturang ito maliit na porsyento lamang sila bilang prodyuser-konsumer. Ang punto ng kulturang ito ay wala sa produksyon kundi nasa pagkonsumo. Ang trending kung anong palabas o produkto ang dapat pamalagiin ay dapat na nakasunod sa kagustuhan, desisyon at pagtangkilik ng mga komukonsumo; kung hindi, ang palabas at produktong ito ay mauuwi sa pagkalimot at pagkalugi. Kung kaya’t nawawala sa ere ang isang palabas sa telebisyon kung hindi ito nagustuhan ng manonood. Nalalaos ang isang usong damit kung wala nang nagsusuot. Nalalaos din ang mga artista o aktor kung lumipat sa iba ang kanilang dating fans. Sa katapusan, nagsasara ang isang kompanya kung ang kanilang pananatili ay wala ng saysay sa mga tao.

Ang kulturang popular ay lugar ng tensyon at kontradiksyon, kapangyarihan at resistans. Tunay ngang nakikinabang ang mga kapitalista sa pag-ikot ng transaksyon sa negosyo, industriya at kulturang popular. Ngunit nagiging pupugak-pugak na mithiin na ang magkamal ng malaking kita, sapagkat  magastos ang kagustuhan ng konsumer. Ang pangunahing tungkulin ng kapitalista o prodyuser ay pasayahin at gawing kuntento ang konsumer, ngunit alam nating walang katapusan ito. Isa pa, kailangan nilang sustenahin ang kanilang lugar sa merkado dahil sa kompetisyon. Kailangan din nilang magkaroon ng palagiang inobasyon sa serbisyo at produkto, at bigyan ng maraming benepisyong libre at iba pang gimik ang konsumer upang manatiling tapat na tagapagtangkilik. Hindi ba’t magastos ang ganitong kalakaran ng kulturang popular? Kung may kontrol man sila iyon ay dulot ng kanilang salapi, subalit hindi pangmatagalan ito sa dahilang madaliang guguho ang kapital dahil sa walang hinto at hindi matigil na kagustuhan ng mga komukonsumo. Ang kulturang popular sa mga kapitalista ay lugar ng pakikipagbuno. Samantala sa masa ito ay isang bukas na lugar ng malayang pagpili o paghulagpos.  RVN

ang “kultura” at “popular” sa kulturang popular…

(sipi mula sa tinalakay na papel, “Kritika/Kultura/Popular: Ang Kulturang Popular ng Kritika at Kritika ng Kulturang Popular” sa Seryeng Panayam Br. Andrew Gonzalez, FSC noong Nobyembre 2009 sa DLSU)

Popular

Alam kong alam nyo na kung ano ang ibig sabihin ng popular, ng sikat, ng uso, “in” ngayon – lahat ng salitang ito’y nagpapahiwatig sa kasalukuyan. Ibig sabihin ang specific time frame o fixated time marker natin ay kung ano ang sikat, uso, at in ngayon at wala nang ibang panahon pa, walang noon, walang hinaharap na time frame. Basta sa kasalukuna lamang.

Kung tutuusin simpleng sikolohiya ng panahon ang terminong popular. Kumbaga nag-iisip tayo sa ngayon, umiiral tayo sa ngayon, naiimpluwensiyahan tayo ng maraming bagay at tao sa ngayon, binabagabag tayo ng maraming problema sa ngayon, lahat talaga sa ngayon. Samakatuwid ang salitang “popular” sa kulturang popular ay walang ibang pinapatungkulan kundi ang “kasalukuyan”, ang “ngayon”.

 Kultura

Samantala, hindi naman pwedeng maging independent variable o isolated conceptual marker ang “panahon/kasalukuyan/ngayon” lamang, dapat may ka-konsepto ito na kaya nating unawain at lingunin nang pabalik-balik kahit na ba sabihin ng iba na mahirap unawain yan. Ang tinutukoy ko po rito’y ang terminong “kultura”.  Isa sa pinakamahirap ng terminong i-define ay kultura ayon kay Raymond Williams. Sa aking pag-unawa, ang simpleng interpretasyon ng kultura ay “lokasyon/pook/espasyo/sityo” at ang kaakibat nitong pag-iral, kabuluhan, esensiya dahil sa kamalayan at pisikal na presensiya ng tao. Ibig sabihin ang kultura sa kulturang popular ay panandaliang nagkakaroon ng saysay dahil sa tao, mula sa tiyak niyang pag-iral sa lokasyon/espasyong kinalalagyan niya (tao: mrt, tao: kompyuter, tao: media, tao: pelikula, etc. etc.) hanggang sa malay niyang pagturing sa mga ito bilang bahagi ng kanyang buhay, pamumuhay at pag-inog sa mundong ito dahil marahil ito ang kanyang natatanging realidad (ito ang totoo sa kanya habang binabagtas niya ang kanyang karanasan sa kasalukuyan).

Sa madaling salita, ang kultura ay kombinasyon ng pag-iral ng materyal sa isang lokasyon at pinapalagay na lokasyon, pag-iral ng tao habang nakaintersek siya sa iba’t ibang materyal na ito, at ang kamalayan at karanasang nalilikha mula rito.

 Hihimayin ko muna ang materyalidad ng kultura. Hahatiin ko ito sa dalawang saray o antas: ang first order materiality o unang saray ng materyalidad at second order materiality o ikalawang saray ng materyalidad.

 Dalawang saray ng materyalidad

 Ito ang first-order materiality o pisikal o materyal na nakatambad sa atin sa isang lokasyon/pook – mga gusali, NLEX, SLEX, kalsada, mall, village, subdivision, palengke, ukay-ukay, parke, zoo, istasyon ng TV, atbp. Ang second-order materiality na ini-internalize natin sa isipan at kalooban natin dahil hindi naman nakatambad ang mga ito o di nakatirik ang mga ito sa isang lokasyon o pook, kundi nililikha ito bunga ng functionality ng first-order materiality. Ibig sabihin mula pisikal na bagay tungo sa ibang anyo o forma ng materyalidad. Halimbawa, tunog, ingay o musika na likha ng radyo, ipod, paligid/kalikasan, choir, orchestra; telebiswal na karanasan na nakatali sa panonood siyempre natin ng TV; cinematic na karanasan dahil sa sinehan o mula sa DVD player at TV; at virtual na karanasan tulad ng online game, chat, facebook, youtube atbp na mula sa internet o cyberspace at nagkakaroon ng second-order na materyalidad dahil sa kompyuter/laptop/palmtop.

Ultraman ba kamo?

Unang-una,  lubos akong nagpapasalamat sa mga taong dumating sa lunsad-aklat ng aking kauna-unahang nobela noong Agosto 27, 2009 sa Tereso Lara Seminar Room ng Pamantasang De La Salle-Maynila. Kay Dr. Beth Morales-Nuncio na tinanggap ng buong puso ang regalong ito sa kaarawan niya, kay Dr. Fanny A. Garcia na bumansag ng “flash novel” sa akda ko, Kay Dr. Josefina Mangahis na unang tumawag sa aking nobelista, kay Wena Festin na napraning sa isang karakter sa nobela at siya na ring nag-edit ng manuskrito, kina Rod Yabes at Randy Nobleza na tinawid ang Maynila mula UP Diliman, kay Dr. Omel Hernandez sa ilang detalye ng salin at pagbabalik-kasaysayan, Dr. Yum Demeterio na nag-emsi, kay Dr. Isagani Cruz na hinabol ang okasyon kahit tapos na ito, sa mga kaguro sa Departamento ng Filipino at mga estudyanteng Lasalyano  - maraming-maraming salamat po sa inyo!

Nang binasa na nina Beth, Wena, Omel ang paborito nilang bahagi sa nobela, naramdaman kong nakahiwalay na sa akin ang texto. Naiilang ako’t naninibago. Ganoon pala iyon, kapag tapos nang isulat – nagbabagong-landas ang akda, bumibitiw sa may-akda. Dati rati’y abstrakto ko lang itong nalaman sa mga babasahin sa kritika. Iba kung ikaw na ang lumikha. Sabi ni Dr. Fanny iba ang boses ng mambabasa sa boses ng manunulat. Kaya nang sinabi niya sa akin na tawa siya nang tawa nang binabasa niya ang akda, di ko alam kung bakit. Alam kong seryoso ako noong sinulat ko iyon. Gayon din si Beth, walang humpay sa katatawa. Ginamit ko raw ang estilo’t dulog ng “pantawang pananaw” na dinalumat ko sa MA tesis ko sa UP. Basta ang genre ko’y detective fiction na political thriller din. Binalikan ko ang diktador ng batas militar, si Presidentita, ang Presidenteng Heneral, artistang Presidente at si President Laine Monteclaro-Santos.

Bakit kailangan ninyong basahin ang nobelang ito?

1. Wala lang dahil siguro trip ninyo.  Ayokong mamilit. Sabi nila kauna-unahan ang ganitong klase ng nobela na tahasan at lantarang sinangkot ang mga politikal na tauhan (direkta man o alusyon lamang) ng ating bansa.

2. Mabilis ang takbo ng istorya. Walang paligoy-ligoy. Kaya’t di mabitaw-bitawang basahin ng mambabasa. Nakatulong din daw ang magaang na pagkagamit ng Filipino. May ilang Ingles din pero kailangan kasi sa kuwento.

3. Huhulaan ninyo kung sino si ganito, ganire, ganoon? Sino ang pumatay, nagpapatay? Ano ang motibo? Bakit pinatay? Sino ang nakatuklas ng krimen, sabwatan, kudeta, at planong asasinasyon sa Pangulo ng bansa?

4. Ginamit ang mga lokal at pamilyar na lokasyon ng kuwento – DLSU, UP, Ateneo, Malacanang, US Embassy, PNP, AFP, Maynila, QC, Makati, Caramoan CamSur at marami pang iba.

5. Pakakaabangan ang “twist” ng kuwento. Meron ba? Ano at sino si Ultramar? o Ultraman?

6. Trilohiya ito. Dalawang nobela pa ang susulatin ko, tampok na bida pa rin ang professor na taga-La Salle. Yung ikalawang nobela, naibunyag ko na kay Dr. Isagani ang plot. Abangan na lang ninyo!

Sana’y mabasa ninyo. Kung meron mang pagkukulang o pagkakamali ang nobelang ito, inaako ko po ang mga ito…

malapit na!

Lihim ng Ultramar - malapit nang lumabas sa ilang piling bookstore!

Lihim ng Ultramar - malapit nang lumabas sa ilang piling bookstore!

sipi mula sa nobela, eksena sa UP Diliman:

Humahagibis sa takbo ang isang cameraman at reporter mula sa ABS-CBN para i-cover ang lumalaking rali sa UP. Wala pang ibang istasyon. Kaya eksklusibong-ekslusibo ang kanilang coverage.
“Ano po ang pinaglalaban ninyo?” bungad ng reporter sa isang lider-aktibista. Inaadjust naman ng cameraman ang bitbit niyang kamera at anggulo ng kuha.
“Sobra na ang planong pagdadagdag sa gastusin naming mga estudyante. Hindi na makatarungan ang pagtataas ng tuition fee.” Nakabaling na ang ulo ng estudyante sa grupo nilang papaalis patungo sa harap ng Malcolm Hall habang sumusunod ang reporter bitbit ang mic at pilit na itinatapat sa bibig ng iniinterbyu. Naka-ball cap na pula ang estudyanteng ito, nakasuot ng t-shirt na itim na may disenyo ng nakabalandrang mukha ni Mao Tse-tung.
“May plano raw na gumawa ng mall mismo sa loob ng campus. Gaano ito katotoo?” Usisa ng reporter.
“Tama iyon, balak nilang gibain ang shopping center at palitan ng mini-mall. Popondohan ito uli ng Malaya Land Inc. na sa tingin namin ay nabili na ang kalahati ng ari-arian ng UP.”
“Di ba’t nagrerenta lang sila sa properties ng UP?”
“Hindi ganoon ang pagkakaalam namin!”
“Kung binibili na unti-unti ng Malaya ang UP, bakit kailangan pang taasan ang tuition fee?”
“Sabwatan ito ng Malacanang, admin at Malaya Land. Gusto nang isuko ng pamahalaan ang obligasyon nila para sa isang mura, dekalidad, at progresibong edukasyon na laan sana sa mahihirap. Sa bansa natin, negosyante na ang nagmamay-ari ng mga institusyon ng edukasyon, kasama na dyan ang UP.”
Humihingal na ang estudyante dahil kada tapos sa binibitawang salita para sa panayam, panay naman ang sigaw ng

“IBABA ANG TUITION! NO TO TUITION FEE INCREASE!”

“Iho sino ang kasama ninyong mga titser?”
Itinuro ng estudyante si Prof. Ishmael Cruz na limang metro ang layo sa kanila. Takbo kaagad ang reporter at cameraman. “Sir, si Shirley Tudla po ito ng ABS-CBN News…”
Napalingon ang faculty regent. “Hi Shirley!”
“Bakit po kayo nag-walk out sa miting ng Board of Regents?
Malalim munang nag-isip ang regent. Matikas ang tayo ng faculty regent. Dati siyang piloto ng Philippine Airforce. Nang sumapit siya sa edad 40 maaga siyang nagretiro bilang piloto at piniling magturo sa UP Visayas sa loob ng 19 taon. Tubong Tacloban, Leyte. Dumating siya sa UP Diliman dalawang taon na ang nakakalipas nang mangailangan ng guro sa aviation engineering ang College of Engineering para sa executive courses nito katuwang ang Philippine Airlines. Noong nakaraang taon, nahalal siya bilang faculty regent. “Kailangang gawin ang dapat gawin, kailangang manindigan sa tama.”
“Ano po sa tingin ninyo ang magiging desisyon ng board?”
“Naku, wala nang desisyon dahil lutong macao na iyan. Bago pa man ang pormalidad, napagkasunduan na ang mangyayari.” Nakasuot ng puting polo barong si Prof Cruz at marahang nagmamartsa. Bakas sa mukha niya ang kapanatagan ng loob at determinasyon sa ginawang desisyon.
Lumagpas na ng College of Engineering ang mga raliyista na umaabot na sa humigit-kumulang 1,200 katao. Nabaling ang kamera sa sumusugod na pulutong ng UP Police mula sa lagoon. Lumabas din ang iba mula sa tabi ng University Theater may dala-dalang malalapad na shield. Sumilbato ang isa at mabilis silang nagtipon sa harap ng mga raliyista. Naka-V shape ang kanilang formation. Samantalang ang mga “batuta boys” ay humilera sa tabi ng daan para bantayan ang patungo sa lagoon malapit sa Administration Building.
Hinatak ng reporter ang kable ng mic at ibinaling sa regent. “Sir ano po ang gagawin ng grupo ninyo? Mukhang ayaw kayong paratingin sa harap ng admin building?”
“Shirley, ngayon lang ito mangyayari na hinaharangan kami sa isang malayang unibersidad. Wala ng pinagkaiba ang admin na ito sa mga nakaupo sa Malacanang! Takot sa rali! Takot sa katotohanan!” pasigaw na sagot ni Prof. Cruz dahil nagkagulo nang bahagya ang hanay ng mga raliyista.
Kinuha ni Prof. Cruz ang megaphone at dumistansiya ng pasulong sa grupo, umikot ito at humarap sa raliyista.
“Mga kasama, huwag kayong matakot! Hindi nila tayo kayang saktan sa loob ng UP!”
Malapit nang magtakip-silim, 6:06 na ng gabi. Mayroong 50 kabuuang puwersa ang UP Police kasama ang mga volunteer nito. Nagwang-wang ang padating na 2 trak ng bumbero mula sa QC Fire Department. Nagliparan ang pulutong ng mga kalapating nasa mga sanga ng punong acacia. Tila tinatalo ng wangwang ang ninenerbiyos nang sigaw ng mga raliyista. Isang utos lamang paliliguan sila ng tubig at ididispatsa palayo sa admin building. Naka-stand down ang UP Police, naghihintay ng order.
Yumayanig naman sa tenga ng lahat ang nabuong tapang ng mga estudyante, faculty, alumni at iba pang raliyista para isigaw ang

“IBABA ANG TUITION FEE! IBABA ANG TUITION FEE! NO TO TFI!”

Lumakad nang papalapit si Prof. Ishmael Cruz sa hanay ng pulisya. Walong metro ang layo ng dalawang puwersa. Limang hakbang pa papunta sa hepe ng UP Police, dalawang pillbox ang initsa mula kung saan at sumabog sa harap ng regent. Isang molotov bomb ang sumunod, na nagpaliyab sa kalsada.
Nagtakbuhan at nagsigawan ang mga tao. Tumigil ang wang-wang ng fire truck. Pati mga bumbero tumakas palayo. Nawala rin ang reporter at kasama nito. Hinihila ng dalawang pulis ang hepe nila, sugatan ngunit mayroong malay. Nababalutan ng maitim at makapal na usok ang daan, patuloy ang pagliyab. Sa di kalayuan, malapit sa College of Mass Communication, isang molotov bomb muli ang sumabog. Tumakbo ang maraming pulis doon.
Naiwang nakabulagta ang isang lalaki sa daan. Duguan, bali-bali ang buto mula hita pababa sa dami ng sharpnel na tumama rito. Isang di kilalang lalaki ang lumapit. Itinagilid niya ang katawan ng nakabulagtang lalaki at kinuha mula sa pantalon nito ang pitaka. Iniwan ng misteryosong lalaki ang pera. Hinugot lamang sa brown leather na pitaka ang isang puting card na may nakadisenyong star sa gitna. Naglaho ang lalaki sa gitna ng makakapal na usok.
Walang malay ang nakabulagtang lalaki. Punit-punit na’t nadungisan ng sariling dugo ang puting polo barong na suot nito.

Panels & Schedules of the 1st DLSU Graduate Students’ Conference

Departamento ng Filipino, Research & Publications Office of the

College of Liberal Arts and  DLSU-CHED Zonal Research Center

 

The 1st DLSU Graduate Students’ Conference

Kaisipang Filipino sa Iba’t Ibang Disiplina sa Loob at Labas ng Bansa

(Filipino Ideas Across Disciplines in and beyond the Philippines)

 

June 26-27, 2009

Yuchenco Lecture Hall 408,

Yuchengco Rooms 504 & 505

 

 

JUNE 26, 2009 (FRIDAY)

 

7:30-8:15 am

 

Venue: Yuchengco Hall Lobby

 

 

 

Registration & Snack

 

8:15-9:00 am

 

Venue: Y408

WELCOME ADDRESS

Br. Armin A. Luistro, FSC, President & Chancellor, DLSU

 

OPENING REMARKS

Dr. Jose M. De Mesa, Full Professor, DLSU

 

OFFICIAL OPENING OF THE CONFERENCE

Dr. Rhod V. Nuncio, Convenor

 

9:00-10:15 am

 

Venue: Y408

Plenary Session – A

 

Pilosopiyang Filipino

Fr. Leonardo Mercado, SVD

Dr. Florentino Timbreza

 

 

Parallel Session A1

Pilosopiyang Filipino:

Ugat at Direksyon (I)

Y408

Parallel Session A2

Araling Lokal: Kalinangan at Kasaysayan (I)

Y504

Parallel Session A3

Literatura at Kritikang Filipino

Y505

10:15-11:30 am Gripaldo and Mabaquiao on Filipino Philosophy:

A Critical Assessment of Two Attempts to Establish a Filipino Philosophy 

JJ Joaquin, DLSU

 

Filipino Philosophy according to Mercado and Timbreza: A Re-evaluation

Marella Ada V. Mancenido, UST

 

Ang Pagmemeron ni Roque Ferriols

Mark Joseph T. Calano, ADMU

 

Bayan at Pagkabayan sa Dalumat ng Salamyaan:

Ang Pagpopook ng Marikina sa Kamalayang-Bayang Marikenyo 

Jayson de Guzman Petras, UPD

 

PASINTABI: Konteksto ng Paggalang at Ugnayan sa Kapaligiran ng Bundok Banahaw 

Rolando V. Redor, Jr.,

Asian Social Institute

 

Ang Mali-Mali Bilang Diskurso at Pamuo sa Larawang Filipino

Rener R. Concepcion

Batangas State University

Pagbasa sa Wika ng Talampakan: Ilang Tala at Pagninilay sa Sariling Danas ng Lakbay-Sulat o Travel Writing
Louie Jon Sanchez, DLSU

 

Banal na Ahas, Ahas na Banal: Ang Ahas o Naga bilang motif sa mga piling panitikan ng Pilipinas

mula sa impluwensiya ng India 
Louise Vincent B. Amante, UPD
Kontra-Gahum: Pagsipat sa Tema, Pilosopiya at Ideolohiya ng Piling Kontemporaryong Tulang Radikal Tungo sa

Kontekstwalisasyon ng Kritisismong Marxista 

David Michael M. San Juan, PNU

 

11:30-1:00 am

Lunch

 

1:00-2:15 pm

 

Venue: Y408

Plenary Session – B

 

Pantayong Pananaw/Bagong Kasaysayan

Dr. Zeus Salazar

Dr. Rhommel Hernandez

 

 

Parallel Session B1

Araling Lokal: Kalinangan at Kasaysayan (II)

Y408

Parallel Session B2

Pilosopiyang Filipino:

Ugat at Direksyon (II)

Y504

 

Parallel Session B3

Internet Culture, Society & Technology (I)

Y505

2:15-3:30 pm Berinarew: Aral at Aliw

Emmanuel Dumlao, UPLB

 

Research Methodology in the Studies of Practices and Changes in the Ifugao Culture:  Challenges for Future Research  

John Octavios S. Palina, PhD, Saint Mary’s University

 

The Hegemonization of Pinakbet

Simon P. Caday, PhD, PLM

 

 

 

 

Sosyolohikal-Antropolohikal na Perspektibong Teyoretikal at Pamamaraan-Pananaliksik bilang Angkop at Sapat na Lapit sa Pag-aaral ng Pilosopiyang Filipino 

Mananaliksik: Emmanuel D. Batoon, UST

 

Understanding the Filipino through meta-mythology: A paper on Filipino philosophy 

Sidney Diamante, DLSU

 

Ethical and political philosophy in Ibalon epic

Ramon E. De Leon, DLSU

 

ICT-Integration in Education as a Social Practice in a Post-conflict Setting: An Analysis of an ICT-Integration in Education Program in ARMM

Donn David P. Ramos, Asian Social Institute

 

Engaging communities through Information and Communications Technology: The Public Library Experience 

Bernardita Gwynne P. Bondoc, UST

 

Maranaos and the Optical Disc Piracy in the Philippines

Vivencio O. Ballano,

St. Paul University Quezon City

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3:30-3:45 pm

Snack

 

 

Parallel Session C1

Araling Lokal: Kalinangan at Kasaysayan (III)

Y408

Parallel Session C2

Pilosopiyang Filipino:

Ugat at Direksyon (III)

Y504

Parallel Session C3

Pelikula, Media at Kulturang Popular

Y505

3:45-5:00 pm Ang ‘Mahikal’ na Gamit ng Daras (Adze) at mga Manik (Beads) at ang Implikasyon Nito sa Arkeolohiya ng Pilipinas Taj Vitales, UPD

 

Ang Lugar ng Pantayong Pananaw sa Arkeolohiyang Filipino:

Pangangailangan ng Isang Nakakonteksto

at Filipinong Pananaw sa Sinaunang Kasaysayan 

Joan Tara R. Reyes, UPD

 

Kain Tayo! Salo na! Pagnamnam sa Kaugaliang Filipino Tungo sa Makabuluhang Teolohiya

Williard Enrique Macaraan, DLSU

 

I am angry because you are unjust: A Filipino woman’s awakening to feminism

Jean Peracullo, PhD, DLSU

 

Freedom: Being With Oneself in an Other

Ignatius H. Vinzons, Lecturer, ADMU

 

Indigenized   Phenomenology

Jane D. Gallamaso, ADMU

 

A Theology of the Cup: Insights about the Cup of Blood of the (New) Covenant in the Synoptic Gospels’ Narrative of the Passover Meal

Christian Voltaire Metin, DLSU

 

Ang Bukod na Bukod na Pelikula: Ang Alternatibong Pelikulang Filipino Bilang Mapagpalayang Sining

Elvin Amerigo Valerio, DLSU

 

Ang Kapalaran ng mga Mapapalad/Bukas-Palad at Sawimpalad/Kapos-Palad sa Gulong ng Palad na Iginuhit sa Palad
(Ang Diskurso sa Horoscope sa mga Pangunahing Tabloid at Broadsheet)
Eros S. Atalia, UST

 

Isang silip sa mga nagwaging pelikulang ginawaran ng

Most Gender-Sensitive Film Award sa Metro Manila Film Festival

Sheryl Rose M. Andes, UP Film Institute

 

 

JUNE 27, 2009 (SATURDAY)

 

8:00-9:15 am

 

Venue: Y408

Plenary Session – C

 

Sikolohiyang Pilipino at Pilipinolohiya

Dr. Madelene Sta. Maria

Dr. Prospero Covar

 

9:15-9:30 am

Snack

 

 

Parallel Session D1

Politics & Governance (I)

Y408

Parallel Session D2

Internet Culture, Society & Technology

 (II)

Y504

Parallel Session D3

Health Social Sciences (I)

Y505

9:30-10:45 am De-culturalization and the Great Refusal: Toward a Critique of

Contemporary Philippine Society

Jeffry V. Ocay, Macquarie University, Sydney Australia

Political Philosophies of the Student Political Parties in the University of the Philippines Diliman: 1980-2008 (A Case Study of Filipino Student Movement Political Thought)

Albert P. Tijam, Jr. UPD

 

Legitimacy Strains in Post-People Power Philippines 

Liberty Orbe-Taruc, Macquarie University, Sydney

                                             

 

Blogging as the quintessential postmodern cultural artifact in the time of globalization

Aileen F. Macalintal, UPD

 

GLOBAL PANTAYO: Ang Diskursong Pantayong Pananaw sa Cyberspace sa Ika-21 Dantaon  

Michael Charleston B. Chua, UPD

 

Chromosomal Changes In Patients with Chronic Myelogenous Leukemia (CML)

Undergoing Chemotherapy

Ma. Celeste S. Soriano-Abad, DLSU

 

Experiences and Adaptive Responses Toward Aging Among Elderly Ilocano Women 

Junnile S. Paat, RN, DLSU

 

 

 

Parallel Session E1

Politics & Governance (II)

Y408

Parallel Session E2

Health Social Sciences (II)

Y504

Parallel Session E3

Araling Filipino: Kasarinlan  at Kaakuhan

Y505

10:45-12:00 nn The State as Meme and  Sustainable Development:

Piecing Together the Philippine Development Puzzle 

Louie C. Montemar, DLSU

 

The Geopolitics of the Bangsamoro Question and the Suggested BATNAs for both GRP and MILF  

Nassef M. Adiong,

UPD

 

The Empowered “Structuring Structure”: Review of the Commonalities in the Leadership Frameworks of  Youth Development Programs in the Philippines 

Marcia Czarina Corazon Medina, ADMU

 

Predictors of Family Functioning Among Adolescents: Implications

For  Curriculum-Based Program on Filipino Family Life 

Dr. Clarissa F. Delariarte, UST

 

Development of a Service Model for the Enhancement of the Medico-Dental Program Based on Morbidity Reports January 2008 to December 2008.

Ronan S. Estoque, DPA and Edgar G. Natividad, MD, TIP

 

 

 

Ang PADEPA at ang Pagpapaunlad ng Araling Filipino

Michael Francis C. Andrada, UPD

 

Pananamit, Pagpanggap, at Pagkilala: Ang Cosplayer Bilang Filipino

Anna L. Pineda, UPD

 

PagsasaFilipino ng Performance Studies: Tanghal Aralin o Aralin sa Pagtatanghal (Perfomans Istadis ba? O Araling Performance)

Reagan Romero Maiquez, PLB

 

12:00-1:00 pm

Lunch

 

1:00-2:15

 

Venue: Y408

Plenary Session – D

 

Literatura,  Kritika at Kulturang Popular

Dr. Isagani Cruz

Dr. Rolando Tolentino                      

 

 

Parallel Session F1

Political Economy & Development Studies

Y408

Parallel Session F2

Language, Math & Education

Y504

 

2:15-3:30 pm Colonial Legacies in Contemporary Capitalist Structures: A Historical-Institutional Analysis of

Origins and Change of the Philippine Economic System

Jet Olfato,

Nanyang Technological University, Singapore

 

The Employment Mismatch “Phenomena” in the Philippines – A Theoretical and Empirical Contribution to Philippine Labor Economics 

Robert Dan J. Roces, DLSU

 

The Use of the Multisystem Cultural Framework in

Managing the Ethical Conduct of the Agency

in Select Life Insurance Companies in the Philippines 
Dennis L. Berino, DBA, Ramon V. del Rosario Sr. Graduate School of Business

De La Salle University

 

A study of the semantic-syntactic correlation of control arguments in Filipino control constructions

Aquiles P. Bazar III, DLSU    

 

Solving the Odd Perfect Number Problem:

Some Old and New Approaches 

Jose Arnaldo B. Dris, DLSU

 

Socio – Economic Impacts of Selected Technological   

Educational Institutions in Metro Manila: Towards a Public Service Delivery Model

Ronan S. Estoque, TIP

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
3:30-3:45 pm

Snack

 

3:45-5:00

 

Venue: Y408

Plenary Session – F

 

Politics, Media and Governance

Dr. Eric Batalla

Dr. Antonio Contreras

 

5:00-5:30

 

Venue: Y408

ANNOUNCEMENT OF 10 BEST PAPERS

Prof. Jose Ma. Arcadio Malbarosa, Co-convenor

 

CLOSING REMARKS

Dr. Feorillo P.A. Demeterio III, Director CLA Research & Publications Office

100 Pelikulang Filipino na dapat ninyong panoorin bago malaos ang DVD!

ni rhod v. nuncio

Naging matagumpay ang listahan ko ng 100 Kontemporaryong Aklat na dapat ninyong basahin bago kayo kunin ni Lord! kung kaya’t ginagaya na ito ng iba (may botohan pa ang isa). Katulad nang naipangako ko, ihahatid ko naman ngayon sa inyo ang listahan ko ng 100 pinakamagagaling at pinakapaborito kong pelikulang Filipino. Siyempre pa bago tumaas ang kilay at magmaktol ang mga kritiko, iskolar, artista, direktor at film outfits, gusto kong linawin na personal ko itong listahan. Ang Insiang ang una sa akin dahil sa maraming dahilan. Hintayin ninyo ang susulatin kong kritikal na papel tungkol sa pelikulang ito. Si Lino Brocka ang para sa akin ang (pinakang-) pinakamagaling na direktor na Filipino. (Sorry…Dexter Cayanes na maka-Ishmael Bernal!)

  1. Insiang
  2. Ganito kami noon, Paano Kayo Ngayon?
  3. Tinimbang ka ngunit kulang
  4. Himala
  5. Mga Munting Tinig
  6. Orapronobis
  7. Kakaba kaba ka ba?
  8. Maynila…sa kuko ng liwanag
  9. Tanging Yaman
  10. Panday (1-4)
  11. Sister Stella L
  12. Batch 81
  13. Oro Plata Mata
  14. Magnifico
  15. Minsa’y isang gamo-gamo
  16. Kubrador
  17. Darna
  18. Ang Dalubhasa
  19. Bata, bata paano ka ginawa?
  20. Bilangin ang butuin sa langit
  21. Shake Rattle & Roll 1
  22. Scorpion Nights
  23. Pasan ko ang daigdig
  24. Jaguar
  25. ‘Wag kang lilingon
  26. Kasal, kasali, kasalo
  27. Sakal, sakali, saklolo
  28. Bagets
  29. Jose Rizal
  30. Saan darating ang umaga?
  31. Kapag puno na ang salop
  32. Ang lalaki sa buhay ni Selya
  33. Ang tatay kong nanay
  34. The graduates
  35. Ligaya ang itawag mo sa akin
  36. Captain Barbell
  37. John en Marsha
  38. Batang Quiapo
  39. Anak
  40. May minamahal
  41. Ina kapatid anak
  42. Bituing walang ningning
  43. Bayan ko: Kapit sa patalim
  44. Ang hiwaga ng Ibong Adarna
  45. Dekada 70
  46. Working Girls
  47. Bagong buwan
  48. Scorpion Nights 2
  49. Muro ami
  50. Relasyon
  51. Feng Shui
  52. Curacha: ang babaeng walang pahinga
  53. Kalabog & Bosyo
  54. Babangon ako’t dudurugin kita
  55. Mang Kepweng
  56. Kahapon may dalawang bata
  57. JOLOGS
  58. Spirit Warriors
  59. Mano po 1
  60. American Adobo
  61. Crying Ladies
  62. Ang pagdadalaga ni Maximo Oliveros
  63. Tatarin
  64. Pila balde
  65. Machete
  66. Annie Batungbakal
  67. Mumbaki
  68. Dyesebel
  69. Inday bote
  70. Malikmata
  71. Bukas luluhod ang mga tala
  72. Isang bala ka lang
  73. Madrasta
  74. Ang tanging ina
  75. Once in a blue moon
  76. Milan
  77. Ako legal wife: Mano po 4
  78. Caregiver
  79. Kulam
  80. Bulaklak ng Maynila
  81. Soltera
  82. Dito sa pitong gatang
  83. Pik pak boom
  84. Pedro Penduko
  85. Miguelito: ang batang rebelde
  86. City after dark
  87. Facifica Falayfay
  88. Pare ko
  89. A very special love
  90. Estudyante blues
  91. Ouija
  92. Panaghoy sa suba
  93. Aishite imasu
  94. Natutulog pa ang Diyos
  95. Okey ka fairy ko
  96. Sarah, ang munting prinsesa
  97. Markova: comfort gay
  98. Dubai
  99. Wansapanataym
  100. Pinoy Blonde

Abangan:

100 buhay pang mga Filipino na dapat ninyong kilalanin bago kayo uli kunin ni Lord!

100 OPM na kailangan ninyong marinig bago kayo mabingi sa inyong I-Pod!

Ang teorya ng MALAM: Ang maling alam at ebolusyon ng kamalayan ng malay sa lipunan at pagkatao

(Binago ang titulo mula sa Ang teorya ng MALAM: Ebolusyon ng malay sa kaalaman at kalipunan ng lipunan sa kamalayan ng tao na hango sa aking Pasinayang Panayam Profesoryal Don Francisco Ortigas Sr. sa Araling Filipino noong Marso 25, 2009, 1:00-3:00 nh sa Ariston Estrada Seminar Room. Ang mababasa sa blog na ito ay ilang sipi mula sa aking panayam.)

 

ni Rhod V. Nuncio

 

 

 

II.

Pagdalumat-salita: Ang MALAM bilang teorya at teorya ng kaalaman

 

 

Lexical na pagdalumat-salita

Ang malam ay likhang-salita ko. Kombinasyon ito ng “mal” at “alam” o pinaigsing “am”. Ang mal ay salitang ugat na ang ibig sabihin ay mali, para sa salitang mal-edukado o mula sa Espanyol na ang ibig sabihin ay “kasamaan”(evil) o “kamalian”. Maaaring basahin din ito bilang pinaigsing “mali”. Sa salitang Latin, ang malus, mala, malum ay nangangahulugang masama (pisikal/moral). At sa Latin pa rin, ang malus (f) ay nangangahulugang “puno ng mansanas”, pansinin ang alusyon nito sa “puno ng karunungan ng kasamaan at kabutihan” mula sa Lumang Tipan (Old Testament) sa Henesis hinggil sa tsismis/kuwento/mitong Eba’t Adan.

          Ang “alam” o “am” mula sa dalumat-salitang “mal-am” ay tumutukoy naman sa alam, kaalaman (knowing, known, knowledge).

          Samaktuwid, kapag pinagsama ang mga kahulugan, ito ang mararating: maling kaalaman, masamang kaalaman. Sa papel na ito, dadalumatin ko ang epistemolohikal na elaborasyon ng malam o yaong “maling kaalaman”. Ang moral na implikasyon o yaong “masamang kaalaman” ay iiwasan ko munang talakayin sa pagkakataong ito, siguro’y para sa ibang panayam o sanaysay na aking susulatin na lamang.

          Tinangka ko ring alamin kung mayroon ba talagang salitang “malam” sa ibang wika, at kung meron man ano ang kahulugan nito. Mayron naman talaga, salamat sa internet, sa Google siyempre. Sa wikang Bahasa Indonesia, nangangahulugang gabi ang malam, malam ini ay ngayong gabi (tonight). Ang pasar malam nga’y “night market”. Subalit sa Encyclopedia of the Saivism ni Swani Parmeshwaranand, ang Anaava Malam ay isang puwersa, isang nilalang na may lakas na hadlangang maabot ang dalisay na kaalaman, “[It is]… a subtle force which obstructs pure intelligence from having its own way. (Google Books). Ang hinduismong pananaw na ito ang malapit na kahulugan ng “malam” na aking dinadalumat.

 

Diskursibong pagdalumat-salita

          Ngayon naman lalanguyin ko ang karagatan ng kaalaman para maiugnay sa ibang literatura ang dinadalumat ko. Kailangang gawin ito ng isang palaisip/paham/pilosopo bago magsabing pioneering, groundbreaking, kauna-unahan ang kanyang ideya. Pero sabi nga ni Roland Barthes, wala na raw tayong masasabi pa dahil nasabi na ng iba ang sasabihin natin. O di kaya’y ang lahat ng susulatin natin ay uuwi lang naman dili iba’y kay Plato lang naman (All philosophy is just a footnote to Plato). Mali silang dalawa. Marami pa tayong dapat sabihin at marami pa tayong alam na di pa nila alam.

          Simulan natin kay Rene Descartes, ang tinuturing na ama ng modernong pilosopiya. Sa kanyang pakiwari, isang problema kung paano matitiyak ang katiyakan ng lahat. Ang problemang ito’y nakapasok sa sangay ng pilosopiya na tinatawag na epistemolohiya. Pinag-aaralan dito kung paano natin “malalaman na ang nalalaman natin ay totoong alam natin”. Nabuo ni Descartes ang tinatawag na methodic doubt o ang “metodikong pagdududa”. Aniya, ang unang paraan ay pagdudahan natin ang lahat ng ating nalalaman. Kung nagdududa ka, di mapagkakamaling nag-iisip ka, at kung nag-iisip ka, di mapagkakamaling umiiral ka. Cogito ergo sum! (I think, therefore I am). Kumbaga, sa pagdududa nagsisimula ang lahat, sa pagdududa rin matatamo ang katiyakan. Subalit hindi pa rin ako kumbinsido kay Descartes o sa kanyang Cartesian Methodic Doubt. Sa kanyang sinulat na Meditation I, katwiran niyang baka niloloko lamang tayo ng isipan natin, tulad ng isang baliw. Agam-agam din niya kung ano ang pinagkaiba o paano natin masasabing gising tayo kumpara sa nananaginip lamang tayo. Siyempre pa sinagot ito ni Sigmund Freud sa kanyang The Interpretation of Dreams , apat na daang taon ang nakalipas. Ang ikatlo’y baka may isang makapangyarihan, malisyoso at masamang nilalang na nililinlang tayo na paniwalaan ang lahat ng alam natin. Kung mapapansin ninyo, sa ganitong linya ng pag-iisip tumatakbo ang binanggit ko kaninang galing kay Swani Parmeshwaranand, ang Anaava Malam. Ganito rin ang pananaw ng teolohiyang Kristiyano, isang nilalang ang kasamaan, isang puwersang entidad – ang simpleng kabaligtaran ng kabutihan, ng Diyos.

          Balik tayo kay Descartes. Ang pagdududa sa akin ang pinakamahinang paraan sa katiyakan ng kaalaman. Kung mayroon din namang pinatunayan si Descartes, iyon ay ang nag-iisip tayo, na sasabihin kong pinatunayan na rin ng mga tsonggo bago pa man sila mag-evolve bilang tao. Maya-maya babalikan ko ang puntong ito. Dalawang binary switch lamang ito: ang totoo at hindi totoo, ang tama at mali, ang tiyak at di tiyak. Kapag pinagninilayan mo sabay ang dalawang ito, nagdududa ka, nililima kung ano ang opsyon. Subalit sa mga Pinoy bagsak ang grado ni Descartes sa eryang fuzzy logic. Sa atin hindi lamang binary switch/binary opposition – kundi multivariate ang tugon tulad ng medyo, pwede na, siguro…ok lang. Kapag tinanong na masama ba ang ginawa ko sa girlfriend? Sagot ng Pinoy, medyo. Kung maganda ba ang pantalon sa akin, ang tugon ay “pwede”. Kung mahal mo ba ako, “ewan” ang tugon.

          Pero paano kung ang tiniyak-tiyak nating kaalaman ay nakasalig sa maling kaalaman? Tulad ito sa katotohanang binitawan ni Ptolemy at ng dogma ng simbahan na sinupalpal naman nina Copernicus at ilang daang taon pa ni Galileo Galileo, ang geosentrikong pananaw. Paanong ang katotohanang natira, matapos ang prosesong metodikong pagdududa ay mali rin pala?

          Kay Edmund Gettier, pinroblematisa niya ang batayan ng ating kaalaman na para sa mga epistemologist o analitikong pilosopo ang kaalaman ay “mapangangatwiranang totoong paniniwala” o justified true belief (JTB formulation). Paano na ang isang katotohanan o pinapalagay na totoo ay nakasalig sa maling kaalaman/premis. Halimbawa ito ng argumento ni Glenn May (1996) tungkol sa posthumous reconstruction kay Bonifacio ni Teodoro Agoncillo at iba pang historyador at kasama na rin si Ambeth Ocampo mula sa kanyang aklat na The Bones of Contention (2001). Siyempre pa krisis ito ng lehimitasyon ng katotohanan, na walang pinagkaiba sa ilihetimong posisyon ni Gloria Macapagal Arroyo, na alam niyang nanalo siya sa 2004 eleksyon dahil alam na alam niya nga sa tulong ng isang Comelec Commissioner, ngunit nakasalig naman sa kondisyon ng pandaraya. Totoong ika-14 siyang Pangulo ng Republika ng Pilipinas, ngunit ang tanong: totoo kayang nanalo siya? Hindi ito mito-mitohan lang katulad ng ipinapalagay ng mga structuralist na mga antropologo o teoristang poststructuralist tulad ni Roland Barthes sa kanyang Mythologies , kundi isang mapapangatwirang totoong paniniwala, o justified true belief sa pananaw ni GMA at ng mga cohort, spin-doctor na naglipana sa ating pamahalaan. Sa katunayan, ang aking akusasyon na mandaraya at korap na Pangulo si Gloria Macapagal Arroyo ay isang ding “justified true belief”. Samakatuwid, ayon kay Gettier, ang isang maling katotohanan ay maaaring pangatwiranang tama at totoo rin? Ano na ngayon ang totoo sa di totoo?

          Pero bakit ba nating hinahayaang manungkulan ang isang mandaraya at korap na Pangulo? Bakit mayroong pagsasatabi sa lipunan, may ginagahum, may nilalaspatangan sa lipunan. Si Karl Marx ang naghain ng kasagutan mula sa pagbasa niya kina Feuerbach at Hegel. Ito ang kontrobersyal na teorya ng “false consciousness” o lisyang kamalayan, na inangkat at inangkop naman ni Renato Constantino (1982) para sa tesis naman niyang ang “misedukasyon ng mga Pilipino”.

 

 

Konklusyon

            Mula sa primal fear, animal at natural instinct, human instinct natin, mayroon tayong final dread – ang huling kinakatakutan natin, kaya tinatakasan natin ito sa ating kamalayan. Naitanong na ba ninyo sa sarili ninyo, paano kung wala na ako sa mundong ito? Ano na ang mangyayari sa kamalayan ko? May pupuntahan ba ako? Saan ako pupunta? May buhay ba na lagpas sa kamatayan? Isang iglap wala nang lahat.

          Ngayong malay na may kamalayan ako, mabuti pang rebisahin o talikuran ko na ang cartesian doctrine.

          Nag-iisip ako, samakatuwid, ako’y malay.

          Kung malay ako, mapagduduhan ko ang lahat, kasama pati ang aking pag-iral.

          Kung hindi totoo ang aking pag-iral, samakatuwid, ako’y isang kawalan.

          Nag-iisip ako, samakatuwid ako’y kawalan!

          Sa Latin, cogito, ergo finis!

Sa Ingles, I think, therefore, I end .